0-18 Açık Radyo Sohbetleri

Bireysel Silahlanma, TANZER GEZER, 0-18 Kurucu

2010-09-12T05:10:00.000-07:00

Polat : Merhabalar ‘Çocuk Hakları, Vurursan Kırılır’ programına hoşgeldiniz. Çocuk Haklarının çeşitli konularını programda, önemli konuklarımla tartışıyorum. Hepsi konusunun uzmanı ya akademik anlamda, ya sivil toplum anlamında ya da resmi görevlerde çocuklar için hizmet üretmeye çalıştık. Çocuklar için daha iyi bir dünya oluşmasına katkıda bulunmak isteyen kişilerle birlikte programlar yapıyoruz. Bu haftaki konuğum 0-18.org Koordinatörü Sayın Tanzer Gezer. Hoşgeldiniz.

Gezer : Teşekkür ederim.

Polat : Şimdi bu haftaki programımız diğerlerinden biraz daha farklı bir program. Bireysel Silahsızlanmayı konuşacağız. Bireysel Silahsızlanma ilginç bir konu. Çünkü dünyanın son hızla silahlandığı bir dönemde ve devletlerin bir çoğunun da en büyük bütçelerinin en büyük payını silahlanmanın oluşturduğu bir ortamda, kişilerin silahsızlanması için çağrı yapan ve onlar için destek oluşturma programları oluşturarak, toplumda bir ses, toplumda bir hareket yaratmaya çalışan bir eylemi bir hareketin temsilcisiyle birlikteyiz. Bunu konuşacağız. Şimdi bireysel silahsızlanma ne demek? Önce bir kavramı açabilir miyiz?

Gezer : Bireysel silahlanmada aynı toplum içinde yaşayan yurtdaşlar birbirlerine karşı, güvenlik güçlerine rağmen silahlanıyorlar. Bu silahlanmada bir idoloji yok. Her hangi bir terörist hareket yok. Tamamen birbirlerine karşı silahlanmaları sözkonusu.

Polat : Peki şimdi bireysel silahlanmanın gerekçeleri ne? Kendini korumak mı?

Gezer : Bireysel silahlanmanın gerekçeleri var, bir de mazaretleri var. Yasada mazeretler sıralanmış. İşte bunlar nedir; iş riski, görev gereği olması nedeniyle ya da kırsalda yaşanıyorsa can mal güvenliği nedeniyle silah ruhsatı veriliyor, yurtdaşlara. Tabi bir de hukuki gerekçeler var. Bunlar nedir; toplumsal yaşamımız, törelerimiz var, bunlar sebebiyle ağırlıklı olarak silahlanılıyor. Onun ötesinde yasa bana böyle bir hak verdi, bu hakkımı kulanıyım sialhlanıyım gibi bir özenti sebebiyle de silahlanılıyor. Açıkcası bir de bir silah lobimiz var. Bu silah lobisi de gizliden gizli reklam yapıyor. Dolayısıyla her türlü körükleme mekanizması çalışır vaziyette. Yasa da çok müsait, dolayısıyla silahlanıyoruz.

Polat : Yani bir yandan töreler var, bir yandan mazaretler var. Yani işim gereği lazım, konumum gereği lazım, zevkim için lazım deyip bir sürü silah alan insan var. Törelerimiz gereği silahsız yaşayamam diyenler var. Bir de lobiler var. O zaman herkesin bir silahı var galiba.

Gezer : Herkesin silahı yok. Allahtan biraz da bilinçli bir toplumuz. Nispeten bilinçliyiz. 60 milyon nüfusta, 2 milyon kişinin ruhsatlı silahı var. Ruhsatsızlardan bahsetmeyelim, onları kimse tahmin bile edemez. Dediğim gibi biraz da bilinçli olduğumuz doğru. Böyle bir yasayla çok daha ağır silahlanma sözkonusu olabilirdi.

Polat : Şimdi tabi baktığımız zaman bugünün konumunda, silah edinebilmek için ilk yaplıması gereken şey ruhsatını çıkarabilmek. O zaman da silah ruhsatı çıkarma işlemi çok kolay değilse, gerçekten titiz işlemlerden geçiliyorsa o zaman bunun bir caydırıcılık unsuru olacaktır. Ama Türkiye’de durum çok böyle değil galiba?

Gezer : Hayır, hiç böyle değil. Titizlik sözkonusu değil. Yasa 21 yaşına gelmiş olan her TC vatandaşının çok rahat bir şekilde silahlanmasına müsade ediyor. Bu ateşli silahlar kanunuyla böyle alt yaş sınırı ama bir de avcılıkla ilgili kanunumuz var. O da 18 yaşa indiriyor. Dolayısıyla 21 yaş değil, 18 yaş alt sınır olarak söyleyebiliriz. Bu alt yaş sınırını geçtikten sonra, eğer yasayla da daha evvelden başımız belaya girmediyse size bulundurma ruhsatını başka hiç bir soruşturmaya gerek kalmaksızın veriyorlar. Tabi bir tıbbi muayene de sözkonusu. Sizin fiziksel olarak bu silahı taşımaya ya da bulundurmaya yeterli olup olmadığınıza bakıyorlar. Yasada bu böyle fakat uygulamaya baktığınız zaman pek de mantıklı bir uygulama yapıldığı söylenemez. Hekimler bu işin içinde. Psikiyatristler bu ruhsatlandırmayı yapıyorlar. Şimdi devlet hastanelerinde diğer tüm hastalarla birlikte ruhsata başvuran kişi belki bir 5 dakika içerisinde hekim tarafından muayene ediliyor ve açık bir formun üzerine alabilir ya da alamaz diye bir ibare yazıyor. Bu formu da ruhsata başvuran kişinin eline veriyor. Geçmişte böyle işler oldu malesef. Alamaz diye rapor veren hekime tehditler oldu, yaralamalar sözkonusu oldu. Dolayısıyla hekimlerimiz de böyle bir şeyin içinde olmayı hiç istemiyorlar, ama birisinin yapması gerekiyor. Bu onların başına patlamış gibi oluyor. Bu şekilde ifade ediyorlar, bizim başımıza patladı diye. Onlar bundan mutsuz, uygulama son derece kötü yapılıyor. Var mı yasada, evet var.

Polat : Sonuçta teorik olarak baktığınız zaman kişinin tam sağlıklı olma hali aranarak ruhsat veriliyor. Yani sadece fiziksel iyi olma hali değil ruhsal iyi olma hali de sözkonusu ama tabi pratiğine baktığınız zaman 5 dakikada 2 doktor imzalı bir sağlık raporuyla alabilir konumuna geliyor. Ama tabi o zaman da başka problemlerin göz ardı edilmiş olduğu ortaya çıkıyor. Çünkü ceza ehliyeti dediğimiz bir kavram var. Kişiler yaptıkları işlerden sorumludur normal koşullarda ama bu kişlerde bir akıl hastalığı varsa ya da bu kişilerde mental açıdan bir gerilik sözkonusuysa, zeka geriliği sözkonusuysa yaptıkları işten sorumlu tutulmazlar. Bunun da böyle olup olmadığının araştırılması ancak psikiyatristler tarafından yapılacak, detaylı ve uzun muayeneyle olabilecek bir durumdur. Yani çok somut bazı şeyler hemen ortaya çıkar ve kendini belli eder ama bazı durumlarda da bunun gerçekten uzun ve detaylı bir muayenesi yapılması gerekir ki bu durum ortaya çıkıp, anlaşılabilsin. Ama silah ruhsatı için bu yapılmıyor. Yapılmadığı için de bir çok olgu atlanıyor ve gerçekten normalde değil eline silahı almak, toplumda bile gezmesi bazen tehlikeli olacak kişiler elinde ruhsatlı silahlarla geziyorlar ve pek çok istenmeyen olaya sebep oluyorlar. Tabi bu hemen belirtiyim, hep ruhsatlı silahlardan bahsediyoruz ama Türkiye’de bir de ruhsatlı olmayan yani ruhsatsız silahlar problemi var. Sayısı bilinmiyor ama ruhsatlı silahlardan kat kat üstün olduğu da düşünce olarak hep konuşulan bir şey, öyle değil mi?

Gezer : Evet bunun sayısı bilinmiyor ama iki ya da üç katı gibi tahmin ediliyor. Bu tahmin nereden geliyor açıkcası ben bilmiyorum. Tahmin ediliyorsa neden önüne geçilemiyor, bu başka soru. Şayet izin veriseniz muayeneye dönecek olursak sadece ruhsat için başvuran kişinin değil aynı zamanda ailesinin ve yakın çevresinin de böyle bir muayeneden, olmasa da bir soruşturmadan geçmesi gerekli. Bunun uygulamasını yapan ülkeler var.

Polat : Sebebi ne?

Gezer : Sebebi niye? Şimdi kimse kimsenin ne zaman cinnet geçireceğini bilmiyor. Evden dört dörtlük çıkarsınız kapının önünde bir olayla karşılaşırsınız. Kendinizi kontrol edemez hale gelirsiniz. Bu sizin başınıza gelmiyor mu? Benim başıma da geliyor tabi. Dolayısıyla insanların öfkelerini nasıl denetleyebildiklerini, belki o psikiyatrik muayenin haricinde yakın çevresine ve ailesine danışılarak, ailede başka hastalıkları, rahatsızlıkları olan kişileri araştırılması suretiyle yapılması gerekiyor.

Polat : Detaylı bir muayene yapılsın ki aile hikayesi de alınabilsin. Artı ailede tabi evde tutulacağı için belki de ailenin diğer bireylerinin de o silaha ulaşabilme gibi bir sorunu olabilir. Tabi bunu da göz ardı etmemek lazım. Bir müzik arası yapalım.

Polat : Evet bu haftaki konumuz bireysel silahsızlanma. Tabi bireysel silahsızlanma konuşuyoruz ama baktığımız zaman bir çelişki yok mu? Bütün devletler son hızla silahsızlanıyor. İşte ülkeler birbirlerine sende nükleer silah var, sende çok zararlı silah var deyip; olasılıktan yola çıkıp birbirlerine saldırıyorlar. Bu durumda peki, bireysel silahsızlanma konusunda çok yol alınabilir mi?

Gezer : Bu konuda bize durmadan şikayet edenler de oluyor açıkcası, bireysel silahsızlanma diyorsunuz ama savaşa da hayır demiyor musunuz şeklinde, vicdanen tabii ki diyoruz, bilinçli her insanın demesi gerektiği şekliyle. Devletlerin silahsızlanmasıyla bireylerin silahsızlanmasının nedenleri farklı, çözüm önerileri farklı, çözüm yöntemleri farklı. Farklı disiplinlerde araştırılıyorlar. Dolayısıyla biz uzmanlaştığımız konuda devam ediyoruz ama bireysel silahlanmanın, devletlerin silahsızlanmasına baktığımız zaman toplumlar açısından çok daha yıkıcı sonuçları olduğunu görüyoruz. Zaten silahlanmaya rakam olarak bakacak olursak, yine Birleşmiş Milletler’in bir rakamı var onu size vereyim. Dünyada toplam 639 milyon hafif ateşli silah olduğu söyleniyor. Bunların % 60 bireylerin elinde yani devletlerin silahlanması % 37 seviyesinde kalmış. Polilerin elindekiler % 3 gibi gözüküyor. Bunların hepsini bir araya getirip topladığımız zaman devlet, asker ve polis bir araya geldiği zaman bireylerin elindeki silaha yetişemiyorlar bile. Bunların toplumda bir sorun olarak yansımasınını nedeni nedir? Ondan bahsedecek olursak, şimdi savaşların olduğu bölgelerde, yılda ortalama 300 bin kişi hayatını kaybediyor. Ama bireysel silahlanma sonucu yani savaş değil de barışın olduğunu farzettiğimiz bölgelerde ise, 200 bin kişi hayatını kaybediyor, her yıl ortalama. Bu oldukça büyük bir rakam. Dolayısıyla işte neden devletlerin silahlanmasına hayır demiyorsunuz şeklinde yöneltilen soruları haksız buluyorum, doğrusu. Önce sorunun topluma nasıl yansıdığına bakmak gerekiyor. Ve bu anlamda baktığımız zaman verilerde çok açık. Bireysel silahlanma, devletlerin silahlanmasından çok daha üst seviyede.

Peki Türkiye’ye bu nasıl yansımış? Bizim silahlanmamıza bakalım, bireysel olarak. Biraz önce söyledik 2 milyon gibi bir silahlanma var. Bunun sadece % 20 lik gibi bir kısmı polisin silahıdır. Geri kalan da tamamen bireylere ait silahlar bunlar. Ruhsatlı silah, ruhsatsız silah diye ayırıyoruz. İç İşleri Bakanlığı da en son yaptığı açıklamada bu şekilde ayırdı. Sanki ruhsatsız silahla işlenen suçlar, polisin selayetinde değilmiş gibi de bir hava sezinleniyor. Ama iki önemli görevi var devletin, kolluk güçlerinin daha doğrusu birincisi, öncelikle suçu önlemek. Daha sonra da ikinci görev olarak bir suç işlendiyse yargıya intikal ettirmek. Şimdi ruhsatsız silahların adı üzerinde yasak olduğunu biliyoruz. Kolluk güçleri eğer bunları önlemede yetersiz kalıyorsa, görevini pek de yerine getirdi sayılmaz. Bu anlamda ruhsatsız silahlara hiç değinmeyeceğim. Suça baktığımız zaman bu ruhsatlı, bu ruhsatsız diye ayırmadan; yılda ateşli silahlarla işlenen 12 bin suç olduğu görülüyor. Bu 12 bin suçtan, 3 bin can kaybı sözkonusu. Bu bizim Türkiye’de 60 milyon gibi bir nüfusa bakarsanız, nüfusa oranla bu rakama, ölüm rakamına bakacak olursanız, biz aslında Amerika’ya da son derece yakın gidiyoruz. Çok başbaşa da değiliz ama oldukça yakın gidiyoruz.

Polat : Tabi bu da problemin nerede yattığını gösteren boyut. Ama konuşmanın başında bir Silah Lobisinden bahsettik. Gerçekten dünyaya baktığımız zaman ilaç endüstrisiyle beraber en büyük endüstri silah endüstrisi. İlacın çok daha üstünde bir boyutu var. İş hacmi anlamında ve dönen para anlamında. Bu da doğal olarak bu grup için lobiciliği de beraberinde getiriyor. Türkiye’de Silah Lobiciliğinin dururmu nedir?

Gezer : Türkiye’de Silah Lobisi yavaş yavaş sesini duyurmaya başladı. Eskiden böyle bir şeye niyetleri yoktu, gerek de duymuyorlardı. Şimdi artık bireysel silahlanmanın toplumsal bir sorun olduğu, ancak geçtiğimiz 2-3 yıl içerisinde vurgulanmaya başladı. Şimdi Silah Lobisi dediğimiz zaman gizli bir reklam yapıyorlar, demiştik. Bunu hangi yöntemle yapıyorlar. Meşhur, Başbakanımıza hediye edilen altın kaplamalı silahlar var. Basında boy boy yer alıyor. Bu tarz şeylerle, bunun ötesinde hakikaten toplumu acıtan dizi filmlerimiz var. Bu dizi filmlere de sponsor olan silah imalatçı firmalarımız sözkonusu. Bir şeklide moda yaratılıyor, silaha talep özendiriliyor. Bu lobi tarafına baktığımızda. Aslında silah imalatçılarımızın da devletten yana, Ateşli Silah Kanununa baktığımızda kanundan yana sıkıntıları var. Bunu memnuniyetle de söylemek istiyorum. Bizim Ateşli Silahlar Kanununumuz son derece tekelci bir kanun. Alım satım her türlü işi devlet aracılığıyla yapılması gerekiyor. Bu da Makina Kimya Endüstrisi Kurumu’nun vazifesi haline gelmiş. Bir şarpıcı veri de buradan size söyleyebilirim. Mesela, 2003 yılında Makina Kimya Endüstrisi Kurumu, ateşli silahlar satışından toplam 37 treilyon gibi bir gelir elde etmiş. Bunun 17 trilyon gibi bir kısmı ki, bu % 47.5 gibi bir rakam. % 5O’sine yakın diyebiliriz, bireylere satılmış. Şimdi bizim lobi yapan imalatçılarımıza bakacak olursak, onların da dertleri şu, devlet askerin silahını, her şeyini yurt dışından temin ediyor, bize de Pazar payı bırakmıyor. Dolayısıyla biz de bireylere silah satmalıyız. İşte bu sektörden de ekmeğini kazanan binlerce kişi var şeklinde lobi faaliyeti sürdürüyorlar. Etkin mi? Hayır değil. Dünyada çok daha etkin faaliyet gösteren lobiler var. Mesela buna örnek Amerika silahlanmanın, özellikle bireysel silahlanmanın cenneti ya da cehennemi de diyebiliriz buna. Ama dediğim gibi silah imalatçılarının da bu tekelci silahlar kanunundan dolayı sıkıntıları var. Allah’tan var. Bu 36 trilyon belki de çok daha yüksek rakamlara çıkabilirdi.

Polat : Yani bizim lobimiz aslında, diğer ülkelerle mesela Amerika’yla karşılaştırıldığı zaman çok güçlü bir lobi değil. Ama yıllar çevresinde son zamanlara baktığımızda, onlar da kişilere yönelik çalışmalar yapmaya başladılar. Bunu çok direk yapmasalarda, göz önünde olan Bakan, Başbakan gibi kişlere silah hediye etmeler, silahı özendiren televizyon dizilerine sponsor olma gibi gizli yöntemlerle ya da açık olmayan yöntemlerle bunu yapıyorlar. Peki bir yandan silah şirketleri böyle çalışıyor, lobicilik devam ediyor. Televizyon dizileri de bir başka boyut ve biz de kişilerin, insanların pek silahla iç içe olmamalarını istiyoruz. Aslında baktığımız zaman atasözlerimize bile girmiş ki; at, silah ve şeklinde devam eden belli sözler var, çok kullanılan. Mesela Karadeniz çin hep böyle söylenir. Karadeniz’de herkesin bir silahı vardır, denir. Silah çok benimsenmiş bir oyuncak mı diyim, oyuncak gibi bakılıyor çünkü. Ne diyorsunuz bu konuda?

Gezer : Silaha oyuncak demek hoş değil. Oyuncak son derece masum bir kavram, çok da işlevsel olan bir kavram. Silahla bunu kullanmamayı tercih ediyorum ben açıkcası.

Polat : O zaman hemen oyuncak silahlara geçelim, tabi bunun cevabını aldıktan sonra. Evet.

Gezer : Silahlanmanın nedenlerinden bir tanesi de örf ve adetler, gelenek görenekler olduğunu söylemiştik. Evet bu doğru. Yüzyılardan beri de gelen bir şey. Dolayısıyla, çok da çabuk konuyu halledeceğimizi de sanmıyorum. Umutsuz da değilim, tabi ki. Şimdi hukuk devletinde yaşıyoruz. Hukuk nereden doğuyor? Neyden kaynaklanıyor? Örf ve adetlerden ve törelerden kaynaklanıyor. Toplumsal hayatın gereklerini bir şekilde kategorize etmek amacıyla hukuk kuruluyor. Ve bir hukuk devleti oluyorsunuz, bunu kabulleniyorsunuz. Demokrasimize ne yapmak istediğimize karar vermek istiyoruz bu da malum. Hukuk devletiysek, hukuk da bu gelenek göreneklerden şayet kaynaklandıysa bir kısmını biz bırakalım, bir kısmını devam ettirelim şeklinde bir yaklaşım iki yüzlülük oluyor, açıkcası. Bunun bir an evvel ortadan kalkması gerekiyor. Bu şekilde silahlanan kimseler bunu başarabilirler mi? Hayır başaramazlar. Çünkü onlar ailelerinden böyle gördüler ve çocuklarına bu şekil intikal ettiriyorlar. İşte bu aşamada yasanın hakikaten çok etkin hale getirilmesi gerekiyor. Silah ruhsatlandırılmasının kısıtlanması gerekiyor. Ruhsatsız silah dolaşımının, zaten bu da Avrupa Birliği’nin bir yaptırımıdır bize, ruhsatsız silah dolaşımının da bir an evvel engellenmesi gerekiyor. Yani her toplumsal sorunun çözümünde mutlaka bir yasa boyutu var, bir eğitim boyutu var. Bu da böyle yani ateşli silahlarla bireylerin silahlanmasını tek başına yutdaşalr yapmadı, tek başına devlet yapmadı. Yasayla bilinç bir araya gelince bu hallere düştük. Giderek de artıyor, bunu özellikle belirtmek istiyorum, 2000 yılından itibaren silah ruhsatlandırması son derece artmış durumdadır. Yine biz bunu devletin, yasa yapıcının Ateşli Sialhlar Kanununu çağdaş olması gereken kanunlar haline getirerek, başarabiliriz. Bu yetmiyecek bir de ne yapmalıyız, tabi toplumu bilinçlendirmemiz gerekiyor.

Polat : Evet bu noktada bir müzik arası yapacağız, sonra oyuncak silahlar ve kanunun bugünkü durumuyla devam edeceğiz.

Polat : Tabii bu şimdi bireysel silahsızlanmanın ya da silahlanmanın en önemli boyutlarından bir tanesi çocuklar. Çocuk Haklarına baktığınızda çocuğun korunması, yaşatılması, geliştirilmesi ve katılınması aşamasında korunması boyutunun en önemli faktörlerden bir tanesi, silahın olduğu ortamda çocuğu korumak mümkün değil, birinci boyut. İkincisinde de silahın olduğu ortamlarda çocuk silaha özenerek çocuk başka yollara sapıyor. İşte ....31.40 çocuk ve diğer faktörlerin karşımıza çıkmasında hep silahla beraber görüyoruz olguları. Tabi bunlara geleceğim ama ben oyuncakçıları gezdiğim zaman görüyorum ki; oyunların çoğu, bilgisayar oyunlarının çoğu hep silahla ilgili, öldürmeyle ilgili, savaşla ilgili yani silah hep var. Çocuk da bir süre sonra bunu normal karşılamaya başlıyor. Artık kanıksıyor, aykırı bir durum değilmiş gibi görmeye başlıyor. Bu oyuncak silahlar ve çocuk boyutunda bakış açınız nedir?

Gezer : Oyuncak kavramına bakacak olursak, oyuncak çocuğun gelişimine olumlu anlamda etki etmesi gereken bir kavram, bir alet, bir araç. Ama silaha baktığız zaman, silah öldürmek amacıyla imal edilen bir araç. Dolayısıyla silahın nasıl oyuncağı oluyor? Bilinçli insanlar nasıl çocuğa, bilinçli anne babaların da maalesef, şiddet oyuncaklarını tercih ettiği durumlar sözkonusu oluyor. Nasıl silahla oyuncak olgusunu bir araya getiriyorlar, insan şaşırıyor. Oyuncak Sanayine baktığımız zaman, daha doğrusu oyuncak cirosuna baktığımız zaman Türkiye’de 180 milyon dolarlık bir markettir bu. Bunun 100 milyon dolarlık kısmı ithalat, 80 milyon doları da Türkiye’de imal ediliyor. Bu toplam rakamın % 10 gibi düşünecek olursak 18 milyon dolarlık bölümü şiddet oyuncakları maalesef. Bunların içerisinde, genelde şiidet oyuncağı tabi ki demiyorlar, erkek figürü, erkek çocuk figürü şeklinde de geçiyor. Bunlar hakikaten silah benzeri plastik aletler de olabildiği gibi, asker figürleri oluyor, asker kıyafetleri oluyor. Yani her türlü şekilde bir moda bile olabiliyor, bir trend yaratılıyor oyuncaklarla. Bu oldukça büyük bir rakam. Çocuk ebeveynlerinden silahı görerek yetişirse, devamlı suretle oyuncak olarak sialhı ya da şiddet oyuncaklarını tercih ederse, tabi ki bir şiddet gidüsüyle doğuyor. Ama bu dürtüyü de kontrol etme, çocuğa öfkesini denetleme öğretilmek zorunda. Çünkü böyle bir görüş var açıkcası. İşte bu şiddet dürtüsüyle insan doğuyor, bir şekilde deşarj olmalı ki çocuk yaşlarından itibaren ileri yaşlarında daha sakin bir insan olsun gibi savlarla gelenler var. Bu konuda araştırma olmadığı gerekçesiyle çocukla oyuncak silahın bir araya gelmesinde hiç sakınca bulmayan bir kesim var. Bunları hakikaten reddediyorum. Çok ciddi reddediyorum. Çocukla silah bir araya geldiği zaman ne oluyor. Dürtüyle doğuyor peki, öfkeleniyor. İleri yaşta, gençliğe adım atarken, belirli dönemlerden geçerken öfkesini denetleme boyutunda zorlanmalar sözkonusu oluyor. İşte bu aşamada silahla buluşursa bir anlamda silaha bağımlılık da kazanıyor. Çünkü şiddetini bununla gösterirse, ileri yaşta yetişkin yaşlarda bunu kullanmak üzere programlanmış oluyor. Evde de bir silahın olması ya da yakın çevrede bir silahın olması da tabi ki çok etken. Ne yapıyoruz bu durumda? Çocuğumuzu bile bile yetişkin yaşlarına şiddeti içselleştirmiş, şiddeti kanıksamış, genel geçer bir şey gibi gören yetişkinler yetiştirmeye başlıyoruz. Aslında bizim toplumumuzda da şiddete bakacak olursanız hakikaten çok içselleştirmişiz. Kabul görmüş, suç bir anlamda kabul görmüştür. Bir lafımız vardır, kabahat ölende mi öldürende mi diye. Bu hukuku devleti bilinci bizde henüz oluşmamış. Eğer oluşmuş olsaydı ebeveynler hiç bir suretle çocuklarına oyuncak silah almayacaklardı. Bir de gerçeklerine bakalım, çocukla silahın nasıl buluştuklarına bakalım müsade ederseniz. Şimdi burada da büyük bir problemimiz var, Yargıtaydan bir karar çıktı yakın zaman önce, buna göre der ki, 4 yaşında bir çocuk ateşli bir silahla adam öldürme yetisine sahiptir. Hakikaten de böyle bir olay yaşandı. 4 yaşında bir çocuk babasının silahıyla kardeşini vurdu. Şimdi oyuncak silahlarla buluşturduk. Evimizde çevremizde de silahlar var. Şiddet ortamında da büyüyorlar. Televizyonda da savaşları artık, neredeyse naklen seyreder hale geldik. Dolayısıyla bu kan revan yayınlardan dolayı toplumda bir korku da oluşuyor. Çocuk bunlarla büyüdüğü zaman otamatikman silahlanıyor. Hatta yetişkin yaşını beklemeden de silahlanıyor. Bir örnek vermek gerekirse, 2003 yılında Güvenlik Birimlerine getirilen çocuklara baktığımızda, 0-18 yaş arası çocuk ve gençlere baktığımızda ki, bunlar 88 bin civarındadır. Bunların % 60’ına yakını suça istinaden getiriliyorlar. Bunların içinden de 1000’e yakını suçu ateşli bir silahla işlemiş oluyor. Yani bir fiil adam öldürmüş oluyor. Bunun 0’la 10 yaş aralığına bakılmış yani 0-10 la 11-18 diye ayırmışlar. Ve gördük ki, 4 yaşındaki bir çocuk da adam öldürebiliyor. Demek ki çok küçük yaşlardan itibaren gerçek bir silaha çocuğun ulaşması çok kolay ve bunu kullanması da çok basit hale geliyor.

Polat : Tabi yani silah olayı proveke eden bir boyut. Suça giden çocukların hemen hepsinde, silaha karşı bir hayranlık, onu kullanma isteği, motivasyonu ve sonunda da kullanımı var. Kanunlardaki boyutu, Yargıtay kararı bunları biraz sonra tartışacağız ama bir müzik arası yapalım yine.

Polat : Evet bu haftaki konumuz Bireysel Silahsızlanma ve Sayın Tanzer Gezer’le bu konuyu konuşuyoruz. Şimdi çocukların gerçekten oyuncak silahlarla oynamaları ve yaşamın her yerinde silahın kabul edilebilir ve saygınlık yaratan bir alet gibi algılanması çocukları silahlara yaklaştıran bir kavram. Gerçekten bunu izliyor ve görüyoruz. Sokak çocuklarında da silahı olan kişi ayrıcalıklı kişi pozisyonunda. İşte tüm bunlar hep bir silah kültürünün geçmişten bugüne gelmesiyle oluşan bir şey. Halbuki şiddetin olmadığı bir toplumda yaşayabilmek, şiddetten arınmış bir toplumda yaşayabilmenin birinci koşulu, şiddeti oluşturan aletlerin ortadan kaldırılmasını sağlamak. Halbuki Özal Döneminden kalma bir hediye diyeceğim ona, Özal o kadar silah alınmasını kolaylaştırdı ki, Türkiye’de birden bire silah ruhsatı alanların sayısı arttı ve suç oranları da çok arttı. Gerçekten bu olumsuz anlamdaki hediyenin Türkiye’deki yansımalrını artık daha da fazlasıyla yaşamaya ve görmeye başladık. Bu konulara baktığımız zaman, gelecek için olumsuz değil ama gerçekten bir sinyalin doğru algılanması gerekiyor. Şiddete doğru hızla yol alıyoruz ve bunu da yaratqan silahların varlığının da çok önemli bir rolü var. Onlar da her geçen gün artıyor. Azalmıyor, artıyor. Kanunlara bakıyorsunuz kanunlar caydırıcılık görevi görmesi gerekirken, caydırıcılık görevi görmüyor. Kolaylaştırıcı demiyeceğim, çok insafsız olacak ama yeterli caydırıcılığı oluşturmadığı ortaya çıkmış vaziyette. Bunları söyledikten sonra sizin de kanunlar hakkındaki görüşünüzü sormak istiyorum. Kanunlara baktığımız zaman caydırıcılık düzeyleri nasıl? Sizce yeterli mi?

Gezer : Caydırıcılıktan çok uzak kanun. Bilhassa özendirici yanı da var. Bir sürü mazeret sıralanmış. Bu mazeretlerin içine girmeyen Türkiye’de insan yok. Can ve mal güvenliği deniliyor, sıradan bir insanın da can ve mal güvenliği söz konusu. Esnafa verilir deniliyor, çiftçiye verilir, iş adamına verilir. Hangimiz değiliz? Hemen hemen herkese hitap ediliyor. Programın başında da söylemiştik 21 yaşını dolduran herkes bulundurma ruhsatı alması çok çok basit. Bunun dışında tabi kanunda, yönetmeliklerde ve kanunda bir takım cezalarda var. Ama bu cezalara baktığımız zaman bunlar caydırıcı olmaktan çok uzak. Onun ötesinde de uygulamaya bunları koyduğumuzda, bu cezaların caydırıcılıktan çok uzak olan cezaların dahi indirildiklerini, paraya çevrildiklerini görüyoruz. Çok yakın zamana kadar meskun mahalde havaya ateş açmak kanunla yasakken, herkes bunu yapıyordu. 3 aylık bir hapisliği söz konusuydu, paraya çevriliyordu, erteleniyordu ve kimse ceza almıyordu. Ama çok yakın bir zamanda artık uygulamada hakimlerimiz bu konuya, yasadan önce hakimler bu konuya el attılar. Artık o 3 aylık cezayı hakikaten veriyorlar ve yatırıyorlar. Bu eskiden beri böyle gelmiş olsaydı belki de çok canında kaybolmasının önüne geçilmiş olacaktı. Yasa bu halde. Daha caydırıcı hale getirilmesi tabi ki gerekiyor ama en önemlisi ruhsatların kime verileceği konusunun bir an evvel kısıtlanması gerekiyor. Her önüne gelene, her iş adamına değil. Hakikaten can ve mal güvenliğinin tehdit altında olduğu ve Güvenlki Güçleri tarafından da “Ben bu kişiyi koruyamam, kendisinin korunması şarttır.” denilecek kişilere verilmesi gerekiyor. Bu anlamda bakacak olursak çok da savunmalarına rağmen Emniyet Güçlerinin, açıkcası bu kanundan rahatsız olmaları gerekiyor. Çünkü yurtdaşın can ve mal güvenliğinden Güvenlik Kuvvetleri sorumlu ama bu yasayla, çok güzel bir şekilde geliri de çok yüksek bir şekilde olmak üzere, kendi görelerini yurtdaşa iade etmiş oluyorlar. Bundan utanç duyulması gerektiğini ben düşünüyorum. Ama kime sorsanız kimse bunu sahiplenmiyor. Yasa yapıcıyla halletmeniz gerekiyor. İşte buradan kaynaklanan şunu da söyleyebiliriz. Madem ki kendi görevinin yurtdaşın sırtına yıkan bir Güvenlik Kuvveti Sistemimiz var. O zaman bir tazminat olayı söz konusu oluyor ki, bu son davalarda artık bu boyutuyla da ön plana çıkmaya başladı. Şimdi Ateşli Silah olgularına baktığımızda bir taraf canından oluyor. Bir taraf da özgürlüğünden oluyor. Sadece maduriyet bunlarla sınırlı değil. Ailelerinin de maduriyeti söz konusu. İşgöremezlik halleri var doğal olarak. Ölüm nedeniyle ya da hapislikten kaynaklanan. Devletin kendi görevini bu şekilde yutdaşa ihale etmesinden dolayı şayet böyle bir suç işlenirse, işgöremezlik durumu ortaya çıkarsa devletin bunda tazminat etmesi gerkiyor. Bu görüş artık çok yaygın. Bu tarz davalar görülmeye başlandı. Sanırım İnsan Hakları Mahkemeleri’ne kadar da gidecek bunlar.

Polat : Evet Bireysel Silahsızlanma konusuna devam ediyoruz. www.0-18.org adresinden bu konuyla ilgili daha detaylı bilgiye ulaşabilirsiniz, bunu da hemen belirtiyim. Tabi baktığımız zaman kanunların çok fazla yeterli olması gerekiyor ki, caydırıcılık görevini görsün. Toplumun eğitimi gerekiyor ki, insanlar bu davranışlarını zaman içerisinde değiştirebilsin. Artı bu konuyla ilgili olan kişilerin de Güvenlik Güçleri başta olmak üzere konuya çok daha duyarlı olması gerekiyor ki, böyle olaylar yaşanmasın. Çünkü her toplum olarak sevindiğimiz maç ya da benzeri olaylarda; insanlar artık sokağa çıkmaktan korkmaya başladılar. Çünkü havaya diye ateş edilmesinin sonrasında yaralanmaların hatta ölümlerin ortaya çıktığı görüldü ki, bu çok trajı komik bir olay şeklinde gözüküyordu.

Evet çok önemli bir konuyu, konuğumla tartıştık. Bireysel Silahsızlanmaydı konu. Ama silahsızlanmadan çok silahlanmanın çok yoğun olduğu bir ortamda yaşadığımızın da altını çizerek hem konuğum vurguladı hem ben söyledim. Çocuk Haklarının en birinci kuralı, çocuğun yaşama hakkının koruna bilmesiyse, o zaman Bireysel Silahsızlanmanın da mutlaka gündeme çok etkin bir şekilde gelmesi lazım, diyor ve sizlere veda ediyoruz.

Sağlıkta Çocuk Hakları, Prof. Dr. MUSTAFA YÜKSEL, Marmara Üniv. Tıp Fakültesi Göğüs Cerrahi Bölümü Ana Bilim Dalı Başkanı

2010-09-12T05:07:00.000-07:00

Polat : Bu hafta sağlıkta çocuk hakları konusunu konuşacağız. Çocuk Hakları Sözleşmesi’ne uygun olarak çocuğun sağlıklı yaşama ve sağlık hizmetlerinden faydalanma hakları var. Tabii yetişkinler bakmakla yükümlü oldukları çocukların sağlığı açısından hertürlü tedbiri almakla da, bunun için gerekli olan bilinci kazanmakla da sorumlular. Aksi halde çocuk ihmal edilmiş; dolayısıyla istismar edilmiş oluyor. Bu nedenle bugün değerli konuğumla birlikte önce çocukluk çağı kazalarından, bu kazaların neticesinde meydana gelen görünmez yaralanmaların tedavisinden, bazı ilkyardım tekniklerinden bahsedeceğiz ki ebeveynlerin sağlıklı çocuk yetiştirme bilinçlenme görevine destek vermiş olalım. Sonrasında sigara konusuna gireceğiz ve pasif içiciler olarak çocukların sağlıklı yaşama haklarını nasıl ihlal ettiğimize değineceğiz. Biraz yeniden görünmeye başlayan tüberküloz hastalığından ve çocukların bu hastalıktan korunması için alınması gerekli tedbirleri dinleyeceğiz. Oldukça kapsamlı konularımız var. Hemen konuğumu tanıtmak istiyorum. Prof. Dr. Mustafa Yüksel, Marmara Üniv. Tıp Fakültesi Göğüs Cerrahi Bölümü Ana Bilim Dalı Başkanı. Aynı zamanda TORAKS Derneği Göğüs Cerrahisi Çalışma Grubu Başkanlığını da yürütüyor. Çok önemli çalışmaları var. Kendisine öncelikle “çocukluk çağı kazaları deyince ne anlamamız gerekiyor?” diye soralım.

Yüksel : Çocuğun yaşadığı ev ortamında karşılaştığı sıradışı olayların kendisine verdiği zararlar olarak niteleyebiliriz. Çocukluk çağı kazalarını bizi ilgilendiren boyutunda görünen kazalar ve görünmeyen kazalar olarak gruplamak mümkün. Görünen kazları; çocuğun merdivenden düşmesi, sert bir cisme çarpmak suretiyle vücudun çeşitli yerlerinde yaralar oluşması gibi örnekleyebiliriz. Bir de görünmeyen kazalar var ki bunlarda hepimizin evde güvenli zannettiğimiz bazı objeleri çocuğun özellikle etraftan öğrenme; herşeye dokunup, ağzına alıp yutma, sürecinde tehlikesiz zannettiğimiz şeyleri ağzına alıp bunların solunum yollarına kaçmasıyla veya yemek borusuna kaçmasıyla oluşan kazalar. Bunlar da çocukluk çağında sık başa gelen kazalardır.

Polat : Gerçekten de çocukluk çağı kazalarına baktığımız zaman düşmeler var yaralanmalar var ama bunların çok çabuk farkına varılması ve müdahale edilmesi mümkün. Görünmez kazalar dediğimiz zaman ise ne olduğunu anlayana kadar geçen sürede müdahale etme açısından ve hatta hayati tehlike oluşması, kalıcı hasarlar oluşması açısından çok büyük tehlike yaratabilme potansiyeli ortaya çıkıyor. O yüzden de çocuğa günlük yaşamı içerisinde çok dikkat etmek, diğer bir değişle çocuğu ihmal etmemek gerekli. Kazaların ihmalden kaynaklandığının altını çizmekte fayda var. Bunları önlemenin yöntemleri üzerine bilgilenme ve bunları uygulama çocuk hakları açısından çok önemli.

Geçenlerde sizinle birlikteyken ince saat pilleri gibi yassı bir pili yutmuş olan bir çocuğun acile getirildiğine ve müdahalenize rastlamıştım. Bu örnekten yola çıkarsak çocukları ne gibi tehlikeler bekliyor? Ne yapmak gerekiyor?

Yüksel : Çocuğun elinin ulaşabileceği yerlerde, ailenin öngöremediği büyük tehlikeler var. Bunlardan bir tanesi oyuncaklar; oyuncak bebekler, oyuncak telefonlar, özellikle cep telefonları. Bunların yassı pilleri var. Bu piller aynı zamanda çok hafif ekşimsi bir tat veriyor ve çocuk bu pillerin tadından çok hoşlanıyor. Ağzına götürüyor ve yutmaya çalışıyor. Bu sırada pil akciğere, solunum yoluna kaçabiliyor. Piller çok kaygan oluyorlar ve çok değişik ebatlarda; yutulabilir ebatlarda, olanları da var. Bunlar solunum yoluna kaçabildiği gibi yemek borusuna da kaçabiliyor. Yemek borusunun birkaç tane darlığı var. Bu darlıklardan bir tanesinde takılıyor ve eğer çocuk yabancı cisim yuttuğuna dair bir semptom göstermiyorsa farkedilmiyor. Farkedilmeyen bu piller zaman içerisinde alkali salarak çocuğun yemek borusunda veya solunum yolunda yanıklar oluşturuyor. Farkedilmeden bir haftayı geçerse bu süre içerisinde orası yırtılabiliyor. Başarılı tedaviler yapılıyor ama bunları da uzun dönemde iyileşen yerde striptür dediğimiz darlıklar oluşabiliyor. Çocuk yıllar boyu bir tedavi ihtiyacı içerisinde kalıyor. Bu tabii hiç öngörmediğimiz ama hemen elimizin altında olan, çocukların elinin ulaşabileceği yerlerde bulunan, hatta oyuncakların içinde mevcut pillerden oluşan bir tehlike.

Polat : Çocuk bir şey yuttuğu zaman akla gelen tıkama, tıkanma, hava almasının engellenmesi olur. Halbuki pil örneğinde hiç akla gelmeyen başka birşey var; hemen önlem alınmadığı zaman delinmeye yol açacak kadar büyük yırtıklar meydana getiriyor, yanıklar meydana getiriyor. Kötü olan kaza anında semptomların gözlenemez olması.

Bu tarz kazaların genellikle çocuklarda görüldüğünü düşünüyorum. Bunun dışında evde genellikle ağbi-ablalar oluyor ve bunlarda bilinçsizce küçük çocuğun yabancı cisim -çoğunlukla organik cisimler, yutmasına meydan verebiliyorlar. Bunlar ne gibi cisimler oluyor ağırlıkla?

Yüksel : Bu tarz tehlikelere 1-3 yaş arası çocuklar maruz kalıyorlar çoğunlukla. Yabancı cisim aspire eden insanların %85’i çocuklar. Bunlarında %60 ile 80’ini üç yaşın altındaki çocuklar oluşturuyor. Dolayısıyla 1-3 yaş arası çocukları bekleyen ikinci tehlike de 3-8 yaş arasındaki ablalar ve ağbileri. Bu yaştaki çocukların anne-babanın yanında bile kendi yedikleri çekirdekleri, leblebileri, fındıkları, fıstıkları kardeşlerine ikram ettiklerini biliyoruz. Ortada geleneksel Türk misafirperverliğinden kaynaklanan bir ikram var. Bu cismin küçük çocuk tarafından aspire edilme; yemek borusundan çok akciğere, soluk borusuna kaçma ihtimali fazla. Ciism yemek borusuna kaçarsa nihayet mideye geçecek ve hazmedilemezse dışarıya atılacak. Organik cisim soluk borusuna kaçtığı zaman ise kalıcı hasarlar oluşturuyor. En çok gördüğümüz aspire edilmiş organik cisimler neler? En sık yer fıstığını görüyoruz. %35-43 oranında çocuk tarafından soluk borusuna aspire edilmiş yabancı cisim yer fıstığı. Daha sonra sırayla ayçekirdeği, kabak çekirdeği, elma-armut çekirdekleri geliyor. Bazen çocuğun eline soymadan, çekirdekleri temizlemeden elma veriyorlar. Çocuk o küçük çekirdekleri yutamıyor ve soluk borusuna kaçırıyor. Küçük Lego parçacıkları da çocukların yuttukları cisimler arasında. Özellikle okul çağına yakın çocukların tükenmez kalem kapaklarını çiğnediklerini ve bu parçacıkları aspire ettiklerini görüyoruz. Ayrıca, 13-14 yaşından sonra gelişme çağında olan kız çocukların takmaya başladıkları türbanın iğnelerini yuttuklarını görüyoruz.

Polat : Türban iğnesi yutan çocuklar var demek ki. Hangi sıklıkla bu sizin karşınıza çıkıyor?

Yüksel : Oldukça sık görüyoruz hatta türban iğnesi; ameliyata kadar giden, çıkarılması çok özel manipulasyonlar gerektiren bir yabancı cisim. 13-17 yaş grubunda türban takan çocuklarda çok görüyoruz. Çocuk türbanı boynuna dolarken veya türbanı düzeltirken iğnelerini ağzına alıyor ve ani nefes aldığında türban iğnesinin başındaki plastik başlık paraşüt görevi görüp akciğere kaçmasına sebep oluyor. Bu cisim ameliyata kadar giden işlemlere sebep oluyor.

Polat : Prof. Dr. Mustafa Yüksel ile çocukluk çağı kazalarını konuşmaya devam ediyoruz. Çocukluk çağı kazalarında özellikle akciğerdeki ve soluk ve yutak borusundaki lezyonları konuşuyoruz çünkü çok sık karşımıza çıkıyor. Tabii cisim hemen müdahale edilip çıkarıldığı zaman hiçbir sorun kalmıyor ama birçok olayda bunlar kalıcı bazı etkilere yol açıyor, problemler ortaya çıkıyor çünkü zamanında farkedilemiyor. Çocuk bunu bir kabahat olarak görüyor ve saklıyor. Semptomlar da aile tarafından anlaşılamıyor. Neden?

Yüksel : Aslında ailenin farketmesi çok zor oluyor bu olguları. Zaten bize gelen olgular bütün olguların içinde üçte birlik bir kısım. Diğer üçte ikisi farkedilmiyor hakikaten. Çocuk saklıyor, abla-ağbi saklıyor, bakıcı kız saklıyor. Semptomlar çok ciddi oluşmuyor. En büyük bulgu çocuğun öksürmesi. Morarma gibi tablolar çok büyük bir cisim yutulmuşsa ve nefes almayı engelliyorsa ortaya çıkıyor. Oysa çocuğun yuttuğu bir çekirdek veya bir fıstığın parçasıysa çocuk aspire ediyor ve cisim akciğerlere kaçtıktan sonra bronşlara yerleşiyor. Çocuk hafif öksürüklerle semptom veriyor. Aile bronşit diyor, nezle diyor, grip diyor, o şekilde geçiştiriyor hastalığı. Bunlar ne zaman ortaya çıkıyor? Ancak bir hafta on gün sonra çocuğun ateşi çıkar, zaatürre tablosu gelişirse o zaman farkediliyor. Ailenin ciddi bir şekilde şüphelenmesi gerekiyor. Yaptığımız bir çalışmaya göre ve bu genel literatüre de uyuyor, şüphenilen olgularda %10-15 oranında yanlış pozitiflik var. Yani bir yabancı cisimden şüphelendiğiniz zaman %80-85 oranında yabancı cisim buluyorsunuz.

Semptom olarak öksürüğün varlığından sözettik. Çocuk öksürdüğü zaman aileler hemen çocuğu çocuk hekimine götürüyorlar. Eğer burada; ne zaman başladı, ağzında birşey buldunuz mu, birşey yutmuş olabilir mi gibi çok özel sorgulama olmazsa anlaşılmıyor. Genellikle bize gelen olguları önceden çocuk hekimi görmüş oluyor. Acilde filmi çekilmiş oluyor. Çocuk hekimi akciğerlerde yabancı cismin yerleştiği yerde solunum sesi değişikliği buluyor, şüphelenmiş oluyor. Ailenin şüphelenmesinden çok hekim dinleme bulgusuyla şüpheleniyor. Çocuk bize geliyor, genel anestezi altında bronkoskopi (bronş yollarına özel bir aletle bakmak) ile cismi çıkarıyoruz. İşlem biraz külfetli.

Polat : Zahmetli ve çocuğu da yoran birşey oluyor. O yüzden de tabii gizli kalabilme potansiyeli de yüksek olduğu için önceden dikkat etmek gerekiyor. Peki, diyelim böyle bir olay oldu ve anne-baba farketti. Bu durumda neler yapılması uygun?

Yüksel : Çocuğun öncelikle doğal olarak çocuk hekimine götürmesi lazım. Hekime çocuğun yabancı cisim aspire ettiğinden şüphe edildiğinin söylenmesi lazım. Bir akciğer filmi çekilmesi ve çocuğun dinlenmesi lazım. Akciğer filminde havalanma farklılığı varsa, aynı yerde dinleme bulgusuna rastlanıyorsa ve çocuğun solunumu hırıltılıysa yabancı cismin varlığından şüphe edilir. Hemen çocuk hekiminin çocuğu bu işi yapabilecek Marmara Üniversitesi, Çapa veya Cerrahpaşa gibi büyük üniversite hastanelerinin acil servislerine yollaması gerekiyor. Buralarda genel anestezi altında bronş yollarının gözlemlenmesi ve yabancı cismin çıkarılması yapılabiliyor. Yabancı cisim çıkarılmazsa, uzun dönemde akciğerde kalıcı hasarlar yapabilir.

Polat : Yabancı madde irritasyonu yaratıyor.

Yüksel : Özellikle organik maddeler bronşa yerleşiyor ve zaman içerisinde su alarak şişiyor. Oradaobstruksiyon dediğimiz bir tıkanmaya sebep oluyor. Normal çaplarının daha üstüne çıkıyorlar, ayrıca bulunduğu yerde enflamasyon yani iltihaplanma yapıyor. Bölge de ayrıca şişiyor. Hem o yabancı cisim şişiyor hem etrafındaki doku şişiyor, iltihabi bir doku oluşuyor. Tavşanlar üzerinde kısa dönem bir cisim çalışması yaptık. Bronşlarına yabancı cisim attık. Bunların akciğerlerini yedinci gün, onbeşinci gün ve otuzuncu günden sonra inceledik. Otuzuncu günden sonra kalıcı hasarlar olduğunu gördük. İnsanda da benzer gelişme olduğunu tahmin ediyoruz. Otuz günden fazla yabancı cisim kalırsa akciğerde kalıcı hasarlar ortaya çıkıyor. O bölgelerin ameliyatla daha sonra çıkarılması gerekiyor. Basit bir yabancı cisimden bir çocuk erişkin yaşa geldiği zaman akciğerinin bir parçasının alınmasına sebep olabilecek bir ameliyata kadar gidebiliyor.

Polat : O yüzden anne-babaların bakmakla yükümlü oldukları çocukların sağlıklı yetişmelerine çok dikkat etmeleri gerekiyor. Sağlıklı bir şekilde yetiştirilmek her çocuğun hakkı.

Peki, diyelim çocuk büyükçe bir şeyi yuttu ve nefes alamıyor, çırpınıyor, mosmor kesilmiş. Hastaneye getirecek vakit yok. Bu durumda anne-baba yada çocuğun bakımından sorumlu lan kişi ne yapmalı?

Yüksel : Bu durumda tabii ilk önce çocuğun yanında olan kişinin müdahalesi gerekli. Bahsettiğiniz tabloda yabancı cisim akciğere kaçmamıştır. Tam boğazda yemek borusuyla soluk borusunun arasında tıkanmıştır. İlk yapılacak iş işaret parmağının yandan çocuğun azı dişlerinin arkasından boğaza kadar itip bütün yabancı cismi geri çıkarmaya çalışmak olmalıdır. Ağzın içindeki bütün yabancı cismin çıkarılması şarttır. İkinci işlem olarak Hemlich manevrası dediğimiz manevranın uygulanması gerekir. Bu çocuğun kucağa oturtulup kalbinin altına; midesinin üzerine üç parmağıyla şiddetle basıp çocuğun ağzını diğer elle açıp yabancı cismi dışarı atmaya yarayan bir uygulamadır. 16-17 yaşında bir çocuksa, arkasına geçip elinizi yumruk yapıp midesinin üzerine koyup çocuğu karnından kendinize çekerek uygulanabilir. Bunlar evde ilk yapabilecek şeyler. Bundan ötesi zaten bir hekimin yapabileceği şeyler.

Polat : Tabii böyle basit şeylerin yaşam kurtarma gibi büyük ve önemli işlevleri ve fonksiyonları oluyor. O yüzden çok detaylı dinleyelim istedim. Dinleyen izleyicilerimizin umarım böyle birşeye ihtiyaçları olmaz ama bilgilenmek çok önemli bir sorumluluktur. Bu konularla ilgili olarak maalesef halk pek bilgilendirilmiyor. Oysaki bu tarz pratik bilgilerin anlaşılabilir bir dilde, uzman olmayanların anlayabileceği bir dilde aktarılmalıdır. Kazalar bu şekilde önlenebilir hatta hayatlar kurtarılabilir.

Çocukluk çağı kazalarından bahsettik ve şimdi çok büyük düşmanı olduğum, kendimi bu konuda Türkiye’de çok talihsiz hissettiğim sigara alışkanlığından bahsetmek istiyorum. Sigara içimi bir çocuk hakkı ihlali aslında. Türkiye’de hemen hemen her yerde sigara içiliyor. Çocuğunuzun yanında sigara içen kişiler oluyor. Sigaraya başlama yaşının çok küçük olmasının yanında sadece sigara içilen ortamlarda bulundukları için sağlıkları bozulan, ileri yaşlarında ölümcül hastalık bulma riski taşıyan çocuklarımız var. Sigara içenlerin çok dikkatli dinlemelerini istiyorum. Sigara içenler kendilerine ve çevreye verdikleri zaraların yanında çocuklara ne gibi zararlar veriyorlar?

Yüksel : Şöyle bir cümleyle başlayayım; akciğer kanseri yirminci yüzyılın başlarında nadir görülen bir hastalık olmasına rağmen sigara kullanımındaki artışa paralel olarak sıklığı giderek artmış ve dünyada en sık görülen kanser türü haline gelmiştir.

Polat : Aslında bu cümleden sonra programı kapatmak lazım. Başka bir şey söylemeye gerek yok kalmadı.

Yüksel : Akciğer kanserinin gelişiminden %94 oranında sigara sorumlu. Sigara içenlerde akciğer kanseri riski sigara içmeyenlerden 24-36 kat daha fazla. Tabii çocuk hakları açısından düşündüğümüzde, “pasif içici durumunda olan çocuklar ne alemde?” diye insanın aklına geliyor. Pasif sigara içimindeki akciğer kanseri gelişimi riski ise %3,5.

Polat : Çocuk sigara içmediği halde yanında sigara içilmesinden dolayı pasif içici oluyor ve pasif içicilerde de akciğer kanseri gelişme riski %3,5.

Yüksel : Ayrıca, pasif sigara içici durumunda olan çocukta akciğer kanseri görülme yaşı erkene çekiliyor. Normalde 40 yaşın üzerinde 50 yaşın üzerinde akciğer kanseri görürken 30-35 yaşlarında akciğer kanseri görüyoruz. Diğer taraftan sigara çocukluk çağı hastalıklarını %15-20 oranında arttırıyor.

Polat : Burada akciğer kanserinin diğer kanser tiplerine göre daha şiddetli seyrettiğini ve çok daha umutsuz vakalara yol açtığını söylemeliyiz. Sigara da bu tür kanserin oluşumunu arttıran baş faktör.

Yüksel : Dedem 70 yaşındaydı halen sigara içiyordu” gibi örnekler var ama akciğer kanseri olan hastalarda sigara içicilik oranı %99’larda. Sigara içmeyen hastamız çok nadir geliyor. Bir de tabii “ben günde bir tane sigara içiyorum” diyenler olabiliyor. Kendisi için riskin ne olduğunu düşünen birisi için verilecek cevap şu; “risk, sigara içme süresinin dördüncü kuvveti ve günlük sigara sayısının karesi ile doğru orantılıdır.” Dolayısıyla bir tane sigara içenin riski muhakkak 24-36 kat kadar fazla değil. Genellikle üçün altında sigara içenlerde oran daha düşük. Üçün daha üstünde yirmiye kadar içenlerde daha yüksek. Yirmiden fazla içenlerde oran çok daha yüksek tabii. Bu içiciler için görünen tablo. En büyük travma ise sigarayı bilmeyen, tanımayan ama ortamda bulunması sebebiyle pasif sigara içici konumunda olan çocuklarda yaşanıyor. Bazı anne-babalar var bu konuda gayet masumca; “biz mutfakta içiyoruz”, “çocuğun odasında içmiyoruz” diye kendilerini savunuyorlar. Oysaki çocuk evin içinde her yerde var. Mutfağa soru sormak için geliyor, yemek yemek için geliyor. Buzdolabını açmak için geliyor. Devamlı sigara ortamını soluyor. Pasif içici çocuklarda sigaraya bağlı gelişen hastalıkların yanında diğer hastalıkların ortaya çıkması %10-15 oranında fazla görülüyor. Bu hastalıklar alerjik astımdan tutun romatizmal hastalıklar, gastro-intestinal hastalıklar, kan hastalıklarına kadar varıyor.

Polat : Akciğer kanserinin yanında bir sürü başka hastalık var ki onlarda her zaman Demokles’in kılıcı gibi çocukların tepesinde duruyor. Buradaki tezat; çocuğun hiçbir günahı yok, ne sigara içiyor nede böyle bir isteği var. Çevresindekiler içtiği için tüm riskler onlarıda bekliyor.

Başka hastalıklar deyince sigaradan son dönemlerde dikkatimi çeken tüberküloza (verem) gelmek istiyorum. Eskiden tüberküloz çok yaygın ve korkulan bir hastalıktı. Uzun zamandır tüberküloz görülmüyordu. Ancak, günümüzde yeniden ortaya çıktı. Hastalıktan bahsedelim tabii ama özellikle bu hastalığın nasıl yayıldığından bahsetmek istiyorum çünkü çocuk hakları açısından bu çok önemli bir konu.

Yüksel : Tüberküloz sosyo-ekonomik düzeyi düşük toplumların hastalığı. Ekonomiyle birebir ilişkili. Biz hastalığı tedavi edebiliyoruz, tedavide başarılıyız ancak, hasta olma potansiyeli yüksek bir toplum yaratırsanız çok rahatlıkla mikrobu bunların tekrar kazanması ve hastalanması mümkün. Şimdi Türkiye’de ve dünyada son yıllarda tehlikesi artan bir tüberküloz türü var; ilaca dirençli tüberküloz.

Polat : En kötüsü.

Yüksel : Evet, en kötüsü. Bir tarafta ilaca dirençli tüberküloz var, diğer taraftada sosyo-ekonomik düzeyi düşük, tinerci, sokaklarda büyüyen, eksik ve yanlış beslenen günlük ne yiyip içtiğini kontrol edemediğimiz bir grup var. Bir de hiç evi olmayan, evine günlük birkaç ekmekten başka yiyecek girmeyen, gecekondu bölgelerinde yaşayan bir toplum var. Dolayısıyla tüberkülozun yeniden çıkması o kadar da büyük sürpriz değil. İlaca dirençli tüberkülozun çıkması çok sürpriz değil. Bildiğimiz çok basit tıbbi kuralların içinde bu yeni tüberküloz hastalarının ortalıkta dolaşması çok çok normal.

Polat : Uzman olarak aslında bizim için sürpriz değil beklenen bir durum çünkü sosyo-ekonomik durumdaki kötülüğün bir yansıması olarak karşımıza çıkan bir boyut diyorsunuz. Tabii çocuklarda görülmesi insanın içini acıtıyor. Eğer bu toplumun düşük sosyo-ekonomik düzeyinden kaynaklanıyor ve çocukları böyle kötü etkiliyorsa bir an önce toplumsal boyutta önlem alınması gerekiyor. Tüberküloz ilginç bir hastalık, yayılması çok sinsi olabiliyor. Her ortamda olabilir. Yayın öncesi konuşurken evdeki bakıcıların sigorta güvencesinin olmasının önemininden ve bununla ilişkisinin ne olduğundan bahsediyorduk. Burada dinleyicilerimize aktaralım istiyorum.

Yüksel : Türkiye’de ve dünyada kaçak işçi sorunu var. Bunların hiçbir sigorta güvencesi olmuyor ve belediyenin kontrolunda değiller. Kurumlar hep kaçak işçiyle çalışmak istiyorlar çünkü bu işçiler düşük ücretle ve hiçbir güvence talep etmeden çalışıyorlar. Çok zor koşullarda az gelir elde eden bu grupta hastalığı taşıyan insanlar var tabii. Bu insanlar, yayılmaya bir örnek vermek için orta çağda vebayı yayan fareler gibi, tüberküloz hastalığını taşıyan kişiler.

Polat : Çok zor koşullarda ve az gelirle çalıştıkları için tüberküloza yakalanma riskleri çok fazla ve tedavi için sosyal güvenceleri yok. Tedavi olamıyorlar ve çalışmaya devam ediyorlar yani içimizde dolaşmaya devam ediyorlar. Bir öksürükle mikrop havaya karışıyor zaten.

Yüksel : Tüberküloz küçük parçacıklarla taşınıyor ve bulaşıyor. Hastalık taşıyıcısı her an karşımıza evimizdeki temizlikçi olarak, çocuğumuzun bakıcısı olarak, sokakta bir satıcı olarak karşımıza çıkabilir ve taşıyıcıyla aynı mekanda çok kısa bir süre birlikte kalmak bile tüberküloz basiliyle rahatlıkla enfekte olmanıza yeter. Bu aslında toplum içinde her an patlamaya hazır bir bomba. Hepimiz ekonomik olsun diye daha ucuza evde bakıcı çalıştırmak, daha ucuza bir temizlikçi çalıştırmak kaygısındayız. Sosyal güvencelerinin olup olmamasına dikkat etmiyoruz. Böylece hepimiz içimizde bir tüberküloz taşıyıcısı barındırıyor olabiliriz.

Polat : Hiç aklımıza gelmiyor ama bu çok mümkün hakikaten. Çocuklar böyle de risk altına sokulmuş oluyorlar. Çocuk hakları açısından baktığımızda, çocuk sağlığı dediğimiz zaman sadece çocuğun hastalığının tedavi edilmesinden bahsetmiyoruz. Çocuğun hastalıkla karşılaşmayacağı bir ortamın sağlanması yükümlülüğünden de bahsediyoruz.

Yüksel : Tabii, kesinlikle. Bir kere çocuğun sağlıklı yaşama hakkı evde sağlıklı bir bakıcı olmasıyla başlıyor. Benim Beyazıt’ta yabancı işçi pazarından çocuk bakıcısı alan arkadaşlarım var. Seçmece usulüyle, hiçbir sağlık kontrolu olmadan. Kimsenin aklına bir akciğer filmi istemek gelmiyor. Çocuklarımız bu insanlarla çok uzun saatler aynı ortamı paylaşıyorlar ve doğal olarak sağlıkları açısından risk altındalar.

İşte aslında toplumda kontrol edilmesi gereken büyük bir kesim var. Bu yine sosyal devletin görevleri arasında. Sadece tinerci çocuklarla bitmiyor sorunlar.

Polat : Çok doğru. Korunmaya muhtaç çocuklarımız görünen bir sorun. Bu tarz sağlık tehditleri ise görünmez yüz. Görünmeyen yüzde de çocuklar hakikaten keskin bir bıçağın ucunda yürüyorlar.

Tüm bu bahsettiklerimizin dışında, çok sık karşımıza çıkabilecek, büyük tehlike potansiyeli oluşturabilecek başka ne gibi sağlık sorunları olabilir? Çocuklar bunlardan nasıl etkilenirler ve en önemlisi korunma yöntemleri nelerdir?

Yüksel : Çocukluk çağında hep ev ortamından bahsediyoruz. Evdeki diğer bir tehlike, sağlık tehditi de kedi, köpek gibi evcil hayvanlardan beklenir. Evde beslenen kedi-köpeğin hepimiz muhakkak aşısını yaptırıyoruz. Onlardan geçebilecek kist hastalığı var ve bu büyük bir tehlike ancak hayvanın aşısını yaptırarak bunlardan korunabiliriz. Aşılı kedi ve köpeğin dışarıdaki sahipsiz kedi-köpekle ilişki kurup eve onlardan hastalığı taşıması ikinci tehlike. Bunu engellemenin yolu ya kedinizi-köpeğinizi dışarı çıkarmayacaksınız veya dışarıdaki kedi-köpeği aşılatacaksınız. Sokak kedi-köpeklerinin aşılanması en azından belediyelerin aşılama programlarına, kontrol programlarına konmak zorunda.

Polat : Aslında bizim güvenli, her şey yerinde dediğimiz ortamlarda bir sürü göremediğimiz tehlikler var çocuklar için. Demek ki öncelikle bir bilinçlendirmeye ihtiyaç var. Eğer çocuğun sağlıklı yaşama hakkı varsa, bunu sağlayacak olan bilinçli anne-babalar olacaktır.

Yüksel : Aile bütün bu tehlikeleri farkedip onları engellemek için gerekli olan tedbirleri alacak çocuğu için.

Polat : Toplum eğitimi ön plana çıkıyor. Mutlaka eğitimler yapmamız gerekiyor. Bu haftaki konuşmamız çok öğretici oldu sanırım. Dinleyicilerimize hep baktıkları ama görmedikleri, farkedemedikleri şeyleri hatırlattık. Şimdi etraflarına daha bir dikkatli bakacaklarına inanıyorum. Sigara içicilere de çocuklara verdikleri zararları hatırlatarak, çocuğa duyarlı olma görevlerini yapmaya davet ederek bu haftaki programı kapatıyorum.

Fetus Hakları, Prof. Dr. MURAT YAYLA, Türk Perinatoloji Derneği

2010-09-12T04:57:00.000-07:00

Polat : Bu hafta yine çocuk hakları açısından çok önemli bir konuyu ele alacağız. Konuğum Prof. Dr. Murat Yayla ile fetus hakları konusunda konuşacağız. Fetus hakları pek konuşulan ya da dikkat çeken bir konu olmamasına rağmen gerek uygulamada gerekse kanunlarımız açısından bir takım aksaklıkların olduğu, henüz kesin çizgilerin oluşturulamadığı bir konu. Fetus haklarından bahsederken öncelikle belirtmeliyim ki Çocuk Hakları Sözleşmesi’nde dahi çocukluğun başlama yaşı tam olarak belirtilmemiş ve tartışmalar sürüyor. Şöyleki Sözleşmeye göre 0-18 yaş arası her birey çocuk. Bu durumda birey 18 yaşına girdiği gün artık çocuk olarak kabul edilmekten çıkıyor. Ancak, çocuğun birey olarak ne zaman kabul edildiği henüz kesinlik kazanmış değil. Bazı görüşlere göre doğumdan itibaren çocuk birey kabul ediliyor. Diğer bir görüşe göreyse çocuğun birey olarak kabul edilmesi hamileliğin başlangıcından itibaren sözkonusu. Bir takım hakların varlığından bahsedebilmek için önce ortada bir birey olması gerekiyor. Fetus hakları açısından kanunlarımız ne durumda, Türkiye’de fetus hakları bilinci oluşmuş mu, fetusun yaşamına haklı olarak son verilme durumları neler, anne-babanın hakları nerede başlayıp bitiyor gibi birçok konudan bahsedeceğiz. Prof. Dr. Murat Yayla bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanı. Konuyla ilgili çalışmaları var ve yoğun olarak da sivil toplum ayağında yeralıyor. Kendisi Türk Perinatoloji Derneği’nin bir dönem genel sekreterliğini yaptı, şimdiyse saymanı. Ayrıca Ultrasonografi Derneğin’de de çalışmalarını yürütüyor.

Bu haftaki konumuz; sokak çocukları, çalışan çocuklar, eğitimde çocuk hakları, çocuk istismarı gibi pek halk arasında bilinen bir konu değil. Dolayısıyla terminolojiye değinmekte fayda görüyorum. Örneğin Türk Perinatoloji Derneği’nin çok kıymetli çalışmalar yaptığını ve burada çok iyi bir ekibin çalıştığını biliyorum. Peki, perinatoloji ne demek? Buradan başlayalım.

Yayla : Perinatoloji; doğmamış bebek ve bunu taşıyan annenin olası problemlerini çözmeye yönelik yaptığımız bütün bilimsel çalışmaları, klinik çalışmaları kapsıyor. Daha da genişletmek olası ama bunların içinde ana konumuz tabii ki fetus yani cenin; anne karnındaki bebek. Bunun biraz daha detayına inersek aslında döllenmeden sonraki ilk üç aylık döneme embryo dönemi diyoruz. Embryo dediğimiz zamanda fetusun ilk üç aydaki halini kastediyoruz.

Polat : Fetus hali ilk döllenmeyle başlıyor ve sonrasında nasıl bir süreçle devam ediyor?

Yayla : Bir kadının adeti geciktikten sonra gebelik testiyle hamilelik müspet çıktığı andan itibaren gebeliğin yaklaşık bir aylık olduğunu söyleriz. Bu kronolojik bir tarif değil ama halk arasında hep ay olarak söylenir. Son adet tarihini ilk gün olarak tespit eder ve ondan sonra 9 ay 10 günlük süreyi hesaplarız. İlk 2,5-3 aylık döneme embryo dönemi diyoruz. Bu dönemde bebek önce uterus içine yani rahim içine yerleşiyor ve beslenmeye başlıyor. Daha sonra çeşitli organlar yavaş yavaş gelişiyor. Birden büyüme sözkonusu değil. Bunların herbirinin bir dönemi var. Bu büyüme dönemlerinde çeşitli dış etkenlerle veya bebeğin kendisinden kaynaklanan bazı genetik özellikler sonucunda ufak tefek veya büyük anormallikler gelişebilir. Bebeğin iki aylıkken gelişmekte olan beyin dokusu, kafatası, kollar, ayaklar veya iç organlarla ilgili bir sorun olduğu zaman o anda farkedemiyoruz. Bunların ortaya çıkması genellikle 3, 4, 5, 6. aylarda hatta bazen daha ileri aylarda da karşımıza çıkabiliyor. Bu saptama dönemleri çok çok önemli. Bunlarda geç kaldığımız zaman bazı sorunlar karşımıza çıkıyor. Örneğin, belli ayları geçirdiğimiz durumlarda bu tip bebeklere doğrudan düşürme yönünde, alma yönünde müdahale yapma hakkımız olmuyor. Olmamalı da zaten. Ancak, bunun bir sınırı var. Herşey bebeklerden yana mı olmalı yoksa herşey annelerden yana mı olmalı? İki tarafında bazı hakları var. Dolayısıyla hakları her iki tarafı da rencide etmiyecek şekilde korumamız gerekiyor. Ne yazıkki bebeğin dili olmadığı için bunları dile getiremiyor, kendi haklarını savunamıyor. Bu durumda fetusun haklarını savunmak biz hekimlere ve toplum örgütlerine kalıyor.

Polat : Burada ilginç bir saplama yapmak istiyorum. Çocuk Hakları Sözleşmesi, kendi başlarına seslerini çıkaramayan, haklarını savunamayan, bunları talep edemeyen bir grubun yani çocukların haklarını savunması açısından dünya daki hemen hemen bütün devletler tarafından kabul görmüş bir sözleşmedir. Ancak, bugün hala Sözleşme’de tartışılan bir konu var. Sözleşme’de çocuk tanımı “0-18 yaş arasında herkes çocuktur” şeklinde yapılmış. Üst yaş sınırında bir problem yok. Çocuk 18 yaşına girdiği zaman artık yetişkin statüsüne kavuşuyor. Bu gayet anlaşılır. Fakat çocukluğun başlangıç yaşında bir karışıklık var. Çocukluk; doğumdan itibaren başlar, embryo oluşumundan itibaren başlar ya da konsepsiyon dediğimiz döllenme anından itibaren başlar, şeklinde bir kesinlik yok. Bu sürekli tartışılıyor. Biz de buradan başlayalım. Çocukluk hangi dönemden itibaren başlamalı? Çocuk birey olma sıfatını ne zamandan itibaren taşımalı?

Yayla : Bu cevaplaması oldukça zor bir soru. Bir annenin ovumu dahi çocuğun yarısını oluşturuyor. Bu bile bir şekilde hakkın başlangıcı olarak kabul edilebilir. Ancak, kanunlarımızda ve yabancı kanunlarda başka çeşitli kriterler var. Örneğin; bir çocuk canlı doğup nefes almaya başlayacak olursa kanuni haklardan yararlanıyor ama diğer taraftan anne karnındaki bir bebek doğana kadar potansiyel mirasçı kabul ediliyor. Baba vefat etmiş, anne hamile ve karnında bir çocuk taşıyor. Bu çocuk potansiyel mirasçı. Çocuk doğana kadar hiçbir miras işi görülemiyor. Çocuk canlı doğduktan sonra ise miras hukuku sözkonusu olabiliyor. Aslında bizim kanunlarımız bu konuya 1920’lerde eğilmiş. Kanunlarımızda bunlar var ama hala açık noktalar da var. Özellikle anne karnındaki çocukta bir anormallik varsa ‘biz buna ne zaman müdahale edebiliriz’ den kaynaklanıyor. Kanunları zorlayan şeyler bunlar. Biz hekimler 22-24 hafta olana kadar anne karnındaki fetusların henüz yaşam kabiliyeti kazanmadığını düşünüyoruz, buna inanıyoruz. Veriler de bu yönde. Ama 22-24 haftalardan sonra her bebeğin canlı doğma şansı var ve buna hakkı var.

Polat : Burada 22-24. haftaya kadar olan süre içerisinde çocuk doğsa dahi yaşayamayacak olduğunu mu söylemek istiyoruz? Kendi başına yaşam kabiliyeti olamayacağı için de hakları bu dönemde başlamıyor diye mi yorumlamalıyız?

Yayla : Tabii ki o da potansiyel bir canlı adayı. Süre 26, 30, 32. haftalara çıktığı zaman bebek yaşayacak ama diyelim ki bebekte çok önemli bir anormallik tespit ettik ve anne-baba bu bebeği aldırmak istiyor. Bizim burada etik olarak kabul etiğimiz bazı sınırlarımız var. Bunların Türkiye’deki kanunlarda henüz yeri yok. Anormal bebekler için konuşuyoruz; bebek şu haftada alınır, bu haftada alınmaz gibi bir kriter yok. Yoksa kürtaj yasası var. On haftaya kadar olan bebekler aldırılabiliyor. On haftadan sonra hiçbir bebeğe; ister anormal olsun ister normal olsun, elleyemezsiniz, alamazsınız, düşüremezsiniz.

Polat : Anne-babanın isteğiyle alınmıyor. Yoksa hekim müdahale edebilir zorunlu durumlarda.

Yayla : Anne-babanın isteğiyle ya da hekimin isteğiyle çocuk alınamıyor. Ancak, bebekte hayatla bağdaşmayan bir anormallik varsa veya pre-natal tanı ile ortaya konmuş bir anormalliği ispatlayabiliyorsanız 22-24. haftaya kadar; bunu biraz açık tutuyorum çünkü hakikaten tartışmalı bir konu, maksimum 24. haftaya kadar diyelim, aile istemiyorsa ve önemli bir anormallik sözkonusuysa; sonraki nesilleri etkileyecek, bebeğin hayatını etkileyecek, o zaman anne-babada onay verdiği takdirde böyle bir gebeliği sonlandırabilirsiniz. Ama 24 haftayı geçmişseniz, anne-baba istese, doktor onay verse dahi işte fetus hakkı o zaman devreye giriyor. Bu bebeğe hiçbir şekilde elleme hakkımız yok. Çok ufak istisnaları var. 8-10 tane hayatla bağdaşmayan yani bebek canlı doğsa bile yüzde yüz öleceğini bildiğimiz bazı anormallikler var. Bir tek bu durumlarda 24. haftadan sonra müdahale edilebilir ama dünya da genel yaklaşım 24 haftadan sonra her ne olursa olsun anormal bebeklere ellememek yolundadır. İşte bebeğin hakkı bu haftada başlar.

Polat : Burada herkesin kafasının karıştığı bir nokta var. Anne-baba çocuğa bakmakla yükümlü kişiler yasal olarak ve ilk on hafta içerisinde çocuğu sağlıklı olsun ya da olmasın aldırmaya hakları var. Hekim de bunu uyguluyor. Bundan sonra 24. haftaya kadar bebekte bir anomali tespit edilirse de hekim Fakat diyelim ki şöyle bir örnek olsun, doktora hiç ailenin onayıyla müdahale edebiliyor. Bundan sonrası için böyle bir şans yok çünkü burada artık fetusun hakları başlıyor. Peki, Türkiye’de oldukça fazla miktarda kadın hamileliği boyunca doktora gitmiyor, böyle bir imkan bulamıyor. Bu durumda diyelim ki kadın gebeliğinin sekizinci ayına gelmiş, doğum çok yakın. Doktora ilk defa geliyor ve yapılan muayenesinde çocukta öyle hastalık saptanıyor ki yaşamla bağdaşmıyor ya da yaşam kalitesi çok düşük olacak. Bu durumda çocuğun alınabilme durumu var mı?

Yayla : Hakikaten bu konu dünya da da tartışmalı bir konu ama bazı çok net hastalıklar var ki bu hastalıkla doğan bebeğin doğumdan sonra yaşamadıklarını çok kesin biliyoruz. Kafatası gelişmemiş olan anasefal dediğimiz bebekler doğuyor. Bugüne kadar böyle doğupda yaşamış bebek yok. Bu hastalığa sahip bebeğin maksimum yaşama süresi 45 gün. Böyle bir durumda gebeliği herhangi bir döneminde 24 haftayı geçmiş olsa bile sonlandırabiliriz. Böyle hastalıklara başka örneklerde verebiliriz; beyinde su toplanmaları gibi, hidransefali gibi, holoprezensafali gibi anormallikler ve bazı kromozom bozuklukları gibi - bunların başında trizonomi 13, 18 geliyor ki son yıllarda 7 yaşına kadar yaşayan trizonomi 18 vakalarından bahsediliyor. Tıp ilerledikçe anormal doğan bebeklerin yaşatılabilme imkanı artıyor. Yine triploidiler, bazı böbrek yokluklarını belki bugün yaşatamıyoruz ama bundan 15-20 yıl sonra böbreği olmadan doğan bir bebeği de yaşatma şansımız olabilecek. Örnekleri daha çoğaltabiliriz ama bunlar bir düzineyi geçmez. bazı iskelet bozukluklarıyla doğan çocuklar var; kolları, bacakları kısa, bunların yaşamda başarılı olduğu durumlar olabiliyor. İskelet displasisiyle doğup televizyonda meşhur olanlar var. Etik açıdan bakıldığında, her kolu bacağı kısa olan bebeğin anne karnından zamanından önce çıkartıp ölüme terketmek ya da öldürmek doğru bir davranış olmuyor. O yüzden hekimlere düşen görev, bu tip anormalliklerin hangileri yaşamla bağdaşır, hangileri yaşamla bağdaşmaz bunu bilip aileyi erken dönemde bilgilendirmek, gebeliğin 24. haftasından sonra saptanan anormalliklerde hakikaten gerekiyorsa gebeliği sonlandırmak.

Polat : Temel kriter; doğum gerçekleştiğinde anomaliyle doğan çocuğun yaşama ihtimalinin hiç olmaması. Anasefali çok güzel, açıklayıcı bir örnek. Hamileliğin herhangi bir döneminde bebeğin kafatasının gelişmediği tespit ediliyorsa, bu bebeğin doğumdan sonra yaşama şansının hiç olmadığını bildiğimizden hamileliğe son veriliyor.

Yayla : Bu ve buna benzer çok az durumda evet. Ancak, yaygın olarak geç dönemde görülen bazı yaşamla bağdaşabilir anormallikler veya ameliyat edilebilir hastalıkları olan bebekler de zamanından önce alınabiliyor. Bunların bazıları başarılı oluyor ama bazılarında anomaliyle, erken doğmuş bebeklerle karşılaşıyoruz. Aslında bu yapılmamalı. Doğum uzmanı bebeği almak için uğraşıyor halbuki her ne olursa olsun canlı doğan bir bebeği yaşatmakla görevli çocuk hekimleri var. Burada bir paradoks var. Bu paradoksa düşmememiz lazım. Böyle bir olaya denk gelmemenin yolu erken tanıdır. 24. haftadan önce bu tip anormalliklerin saptanıp erken dönemde; bebeğin henüz hayatiyet şansı kazanmadığı dönemde, eğer anne-baba tarafından da istenmiyorsa gebeliğin sona ermesi sağlnmalıdır. Yaklaşık 5,5-6. gebelik ayından önce bu bebekleri sonlandırabiliriz. 6. aydan sonra biraz önce saydığım listedekiler sözkonusu değilse hiçbir şekilde bu gebeliklere müdahale etmemeliyiz.

Polat : Tabii o zamanda trajik bir durum ortaya çıkıyor. Türkiye’nin herhalde bugüne kadar ki eldeğmemiş ya da gözardı edilen en önemli sorunlardan biri özürlüler; engelliler. Bu özürlüler içerisinde doğuştan özürlüler var. Hepimiz biliyoruz ki özürlü insanların yaşamda şansları çok olmuyor. Onlara göre organize edilmiş hiçbir yaşam birimi yok. Dolayısıyla evlerinden pek çıkmıyorlar. Soayal yaşama ve iş yaşamına katılamıyorlar. Türkiye’de özürlülere henüz hakları olan hizmeti veremiyoruz. Hatta Ankara’dan özürlü oniki vatandaş Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvurdular. Türkiye aleyhine tazminat davası açtılar. Gerekçeleri de Türkiye’de özürlülerin yaşamını kolaylaştıracak hiçbir tedbir alınmamış olması. Mahkeme sonuçlanana kadar bu özürlülere yetmiş milyon aylık maaş bağlanmış. Eğer bu mahkeme Türkiye’nin aleyhine sonuçlanacak olursa 8,5 milyon özürlünün de maaş artı tazminat talep etme hakkı doğacak. Böyle bir sıkıntı var. Özürlülerimize standartlara yakın bir hayat vaad edemiyorsak hakikaten hamilelikte gelişen anomalilerin erken tanı ile saptanmasının önemi çok büyük.

Yaşamları derinden etkileyecek böyle durumlara düşmemek için; gerek fetus hakları açısından gerekse çocuğun doğumdan sonraki sağlıklı ve kaliteli yaşama hakkı açısından, hamilelikte bazı tedbirlerin alınması gerektiği çok açık. Biraz hamileliğin hangi döneminde ne gibi tedbirler alınabilir bunlardan bahsedelim.

Yayla : Doğum öncesi bakım konusuna girmeden önce dediğiniz gibi Türkiye’de özellikle gebelik sorunlarının başında bu antenatal takip problemi geliyor. Bu konuda sürekli olarak Sağlık Bakanlığı kampanyalar yapıyor, yeni girişimlerde bulunuyor. Biz üniversiteler olarak, eğitim hastaneleri olarak çeşitli kongreler, kurslar düzenliyoruz. Birçok sivil toplum kuruluşu var sorunun temeline inmeye çalışan ama maalesef Türkiye’de hala bebekler ölüyor ve anne adayları ölüyor. Türkiye’nin anne ölüm hızı maalesef bazı yörelerimizde Afrika’nın rakamlarıyla karşılaştırılıyor. Hepimizin bu konuya olumsuz katkıları var. Ancak, bunun temelinde insanların sağlık hizmeti satınalma güçlerinin olmayışı yatıyor. İmkan yaratıp en ücra köşeye ebeyi, hekimi götürseniz bile eğer yazdığınız reçeteyi alamıyorsa, hergün gazetede okuduğumuz ambulans faciaları oluyorsa bunlar yaşanmaya devam edecek. Her yıl yine Türkiye’de anneler ve bebekler ölmeye devam edecek. Bebek ölümü konusunda bir miktar ilerleme kaydettik. Öğrencilik yıllarımızda binde yüzlerin üzerindeydi bebek ölümleri şu anda otuzlara düştü. Daha da düşüyor ama konjental anomaliler olduğu sürece bu hiçbir zaman binde yirmilerin altına düşmeyecek. Binde yirmi, binde on en iyi rakamlar böyle. İki görevimiz var; hem bebek (yeni doğan) ölümlerini önlememiz hem de bebek doğduğu zaman yaşama ihtimali bırakmayan anomalileri anne karnında tespit etmemiz gerekiyor.

Polat : Bu; doğru Devlet politikasıyla ve hekimlerin ellerinden gelenle başarılabilecek bir durum. Toplumun bilinçlenmesi de tabii ki çok önemli. Bu açıdan daha bireye indirecek olursak ne gibi tavsiyelerimiz olabilir?

Yayla : Öncelikle, Dünya Sağlık Örgütü tarafından da deklare edildiği üzere, her gebenin; gebeliği risksiz olsa bile, gebelik boyunca en az dört kere hekim tarafından kontrol edilmesi gerekiyor.

Polat : Gebelik risksiz ve rahat sürüyor olsa bile hamilelerin rutin olarak hekim kontrolünden geçmesi gerekiyor. Bunun altını çizmekte büyük fayda var.

Yayla : Hiçbir problem yoksa bile her gebe gebeliğin başında, ortasında ve sonunda olmak üzere en az üç kere, ideali dört kere kontrolden geçmeli. Problem olduğu durumda ise problem bulunduğu andan itibaren ki bu tansiyon yükselmesi olabilir, bebeğin gelişmemesi olabilir, şeker hastalığı olabilir, bebekte bir anormallik olabilir ya da annenin sistemik bir kalp hastalığı gibi, böbrek hastalığı gibi bir problemi olabilir, hastalığın gerektirdiği süreler içerisinde hamile kadın kontrollerini yaptırmalıdır. Bazen haftada bir, bazen ayda bir, gerekiyorsa hastaneye yatarak da kontroller yapılır. Takip çok önemli. Çok kaba bir deyişle her ay bir defa takip riskli bir gebede; kişiden kişiye değişmekle birlikte, ideale yakın bir takip olabilir.

Bundan başka aslında kadınlar imkan dahilindeyse gebe kalmaya karar verdikleri zaman; gebe kalmadan önce, bir kere hekimlerine başvurmalıdırlar. Türkiye’de 6.000 civarında kadın hastalıkları ve doğum uzmanı var. Büyük şehirlerde, sağlık birimlerinin olduğu yerlerde bu uzman hekimler var, aile hekimleri bulunuyor, pratisyen hekimler hizmet veriyorlar. Ancak, hizmeti talep etmeyi bilmek lazım. Biz hekimlerinde bu talebe iyi cevap vermesi lazım. Maalesef gebelerin %95’i gebe kaldıktan sonra hekime gidiyorlar.

Polat : Fetus hakları açısından bir diğer önemli konuda kız bebekler. Yakın zaman önce gazetelerde bir haber yer buldu. Çin’de insanların hep erkek çocuk talepleri olduğu için kız erkek oranı kızların aleyhine bozulmaya başlamış ve bir projeksiyona göre 2040 yılında Çin’de kız çocuğu kalmayacakmış. Bu biraz abartılı gözüküyor tabii ama böyle bir sorun var ve Türkiye’de de mevcut. Erkek çocuk nedense daha değerli kabul ediliyor. Erkek çocuğun iş gücünden faydalanmak zihniyeti olabilir, “erkek adamın erkek çocuğu olur” zihniyeti olabilir. Durum böyle olunca sadece cinsiyeti kız olduğu için, hiçbir anomalisi bulunmamasına karşın, annenin hiçbir sağlık problemi olmamasına rağmen kız çocuğunu aldırmak isteyen anne-babalar var. Böyle durumlarda ne yapmak gerekiyor?

Yayla : Bu da ülkelerin kanayan yarası. Özellikle bizim gibi ülkelerin. Tabiatta ilginç bir denge var. Her bir kız çocuğuna bir erkek çocuk doğuyor. Bunu biraz açtığımız zaman aslında rakam doğumlarda erkeklerden yana 102-103 erkek çocuğa 100-101 kız bebek dünyaya gelir. Ancak ne hikmetse çok zayıf yaratıklarız bizler. Erkekler biraz çabuk telef oluyor. Doğumdan sonra bebekler biraz büyüdüklerinde görüyoruz ki cinsiyete göre yaşamda kalma oranı değişiyor. O, 103 erkek : 101kız oranı kızlar 99 erkekler 98 gibi oluyor. Bu da tabiatın cilvesi.

Çin’deki olay ilginç bir örnek. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre ve Çocuk Hakları Kurultaylarından takip ettiğimize göre dünya da yılda yaklaşık 500.000 kız bebeğin doğmasına izin verilmiyor. Bu çok ciddi bir rakam. Tabii bu sosyal dengeyi de bozacak yakın bir gelecekte.

Peki, bunu kim yapıyor, nasıl yapıyor? Bunu gelişen teknolojiye borçluyuz. Ultrasonografi sayesinde artık 11-12. haftalarda yani bebek daha üç aylık bile olmadan %80 ihtimalle cinsiyeti belirleyebiliyoruz. Pre-implantasyon, genetik tanımlar var. Anne karnına yerleştireceğiniz tüp bebeklerden bahsediyorum. Bebeğin cinsiyetini önceden belirleyebiliyorsunuz. İşlemde amaç cinsiyeti belirlemek değil. Amaç; bazı hastalığı olabilecek bebekleri önceden saptayıp bunları ayıklayıp sağlam olanları içeriye yerleştirmek. Ama aynı işlem bebeğin cinsiyetini tayin etmek için de kullanılabilir. Kötü yönde kullanılabilir. Burada hekimlerin rolü var. Şüpheli durumlarda, çocuğun cinsiyetini ısrarla soran, sonunda bunu yanlış yöne kullanabilecek ailelere çok fazla taviz vermememiz lazım. Tabii ki özellikle erkek çocuk sahibi veya özellikle kız çocuk sahibi olmak her ailenin dileği olabilir ama işte burada fetus hakları devreye giriyor.

Polat : Henüz konuşma, kendini ifade etme yetisi kazanmamış bir fetusun da korunması gereken hakları var. Türkiye’de doğmamış kız bebeklerin yaşama hakkını koruyan düzenlemeler yapılmış durumda mı?

Yayla : Son altı aydır Büyük Millet Meclisin’de büyük tartışma yaşandı. Bir ara kürtaj sınırını oniki haftaya çıkartmaya çalıştılar. Kendilerince haklı nedenleri var tabii. Meclis’te kadın hastalıkları ve doğum uzmanı milletvekilleri de var ve onlar bu düzenlemenin yapılmaması için çalıştılar ve engellediler de. Her iki partinin de milletvekilleri yasanın eski haliyle yani 10. aya kadar kürtaj serbestliği tanınmasını savundular. Onikinci haftada artık çocuk cinsiyeti belli olur. Bu bahsettiğimiz gibi kötü nedenle kullanılabilirdi. Yasa 1980’lerde çıkmış olduğu haliyle kaldı. Bu da kız bebeklerin yaşama hakkını korumuş oluyor.

Polat : Kanundan bahsederken hemen kanunda var olduğunu bildiğimiz sıkıntılar neler onları konuşalım.

Yayla : Yürürlükte olan kanun 1980’li yıllarda yapılmış. Zamanına göre hakikaten çok iyi bir kanun. O zamana kadar yaşanan bir çok probleme çözüm oldu. Hala da bu kanundan yararlanıyoruz. Hatta biz hekimler bu kanunun biraz fazla serbest olduğunu söylemeye başladık. Özellikle fetus hakları açısından. Kanunda gebelik sonlandırması konusunda öyle maddeler var ki bugün artık bunlara komik bile diyebiliriz. Örneğin, daha önceden sezaryen geçirmiş bir gebenin sezaryenli diye; rahimi ameliyat izli diye, onuncu haftadan sonra bile bebeğini alabiliyorsunuz.

Polat : Bu biraz komik hakikaten.

Yayla : Komik bir uygulama. Böyle birşey bilimsel de değil etik de değil, hiçbir şeye uymuyor. Buna benzer bir sürü madde var. Daha önceden hipertansiyon atakları geçirmiş gebelerin gebeliklerini sonlandırabiliyorsunuz. Halbuki Türkiye’de her yüz gebeliğin 3 ile 5’inde zaten bu hastalık var. Evet, hipertansiyon çok kötü sonuçlara da yol açabilir ama çok vakada başarıyla takipleri yapılabiliyor. Kanun esnek olunca mesele yanlış yöne çekip yanlış bir şekilde uygulanmasında. Yine çeşitli sistemik hastalık var. Nörolojik hastalıklar, psikiyatrik hastalıklar, ortopedik hastalıklar... Bunların adları da konmamış, çok geniş bırakılmış. Yapanın yanına kar kalabilecek, bebeğin hiçbir hakkını koruyamayacağımız bazı maddeler var. Anne-baba ve hekim anlaştığı takdirde çok kötü bir şekilde bunu kullanıp bebeğin hakkını elinden alabiliyorlar. Ne yapılması lazım? Önce bu tip hastalıkların adlarının konulması lazım. Bu yaklaşık iki sayfalık bir tüzük. Bu tüzüğün yeniden ele alınması lazım. Mutlak surette değişmesi lazım diyoruz. Hakikaten bilimsellikle bağdaşmayan birçok madde var. Bizim görevimiz aslında şu; bebekte bir problem varsa, anne-babanın hakkıdır böyle bir bebeğe sahip olmak istememek. En doğal haklarıdır ama bunun da bir sınırı var. Gebeliğin 24. haftasından sonra artık fetus, hakları olan, en önemlisi yaşama hakkı olan, doğurttuğumuz zaman yaşayabilecek bir canlı adayıdır.

Polat : Fetus hakları öyle bir konu ki aslında nereden bakarsan ona göre farklı bir yorum geliyor. Özürlü olan, anomalisi olan bir bebeğin doğumdan sonraki yaşamı boyunca ailenin bakımına muhtaç kalması ekonomik nedenlerle ve psikolojik nedenlerle aileyi çok zorlar. Bu bebeklerin, ileriki yaşlarda yetişkinlerin bakımları zor ve toplum yaşamında bunlar için gerekli düzenlemeler yapılmamış durumda. Gerekli donanıma sahip olmayan ailede bu çocukların daha fazla mağdur olma, istismar edilme ihtimalleri de var. Farklı açılardan farklı manzaralar gözüküyor. Olaya etik açıdan nasıl yaklaşmamız gerekiyor? Hem hekimin hem de anne-babanın açısından bakalım.

Yayla : Etik nedir? Ahlaki değerlerin bir disiplin içinde işlenmesi. Çok yuvarlak bir laf aslında. Fetusun hakları nerede başlar? Biraz önce sizin de sorduğunuz gibi fetus haklarını genelde 22-24. haftalarda başlatıyoruz da neden? Çünkü o zamana kadar da anne-babanın bazı hakları var. Yani fetus etiği, anne-baba etiğiyle ve gebelik etiğiyle bir yerde çakışıyor. İşte bu çakışmayı kanunlarla ayıramıyoruz. Hiçbir ülkede de böyle bir ayrım yok. Ama her ülkenin kanunlara yazmadığı bazı kavramları var, bazı ahlaki değerleri var. Bu yönde çalışmalar yapılmış ve bazı kararlara varılmış. Etik anlamda net olarak şunu söyleyebiliriz; 6. aya kadar bebek üzerinde anne-baba söz sahibidir ancak 6. aydan sonrada anne-babanın çok fazla karışmaması gerekir. Bu aydan sonra bebeğin haklarını hekimin koruması gerektiğini vurgulayabiliriz.

Polat : Temel noktanın altını çizmiş olduk. Bu hafta Prof. Dr. Murat Yayla ile fetus haklarını konuştuk. Fetus hakları çok az konuşulan ama aslında çok önemli bir konu. “0-18 Vurursan Kırılır” sloganıyla yayınladığımız Çocuğun Hakları Var programımızda her hafta çocuk haklarının bir boyutunu tartışıyoruz ama bugün henüz dünya da net olarak cevabı verilemeyen bir konuda sohpet ettik. Çocuğun hakları ne zamandan itibaren başlar? İlginç bir konuşmaydı. Teşekkür ederim.

Fiziksel İstismar, Prof. Dr. AKİF İNANICI, Marmara Üniv. Tıp Fakültesi Adli Tıp Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi

2010-09-12T04:53:00.000-07:00

Polat : Yeni bir programda yine çocuk haklarının çok önemli bir konusunu ‘Çocukta Fiziksel İstismar’ ı konuşacağız. Konuğumuz Prof. Dr. Akif İnanıcı. Kendisi Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Adli Tıp Ana Bilim Dalı öğretim üyesi. Aynı zamanda Çocuğu İstismardan Koruma ve Rehabilitasyon Derneği Yönetim Kurulu Üyesi. Ayrıca, Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi’ndeki Çocuk İstismarı Grubunun koordinatörü, en aktif üyesi.

Çocukta fiziksel istismarı nasıl saptıyoruz, bu tarz vakalara nasıl yaklaşacağız gibi konu başlıklarımız var. Ülkemizde fiziksel istismar çok rastladığımız bir olay. Geleneksel disiplin yöntemi olarak dayak asırlardır toplumda kabul görmüş bir olgu. Bu kabullenmenin topluma yansıması olarak da gerek evin içinde gerekse kurumlarda hep dayak olgusuyla karşılaşıyoruz. Bir tokatla başlıyor daha sonra ceza boyutunu kaybediyor. Sopa kullanma başlıyor, duvara çarpma, sobaya oturtma gibi eylemlerin ardından iş öldürmeye kadar geliyor. Çok inanılmaz vakalar gördük. Akif Bey ile sohpet ederken çok aşırı olmayan bazı örnekler vereceğiz ancak bilinmelidir ki hakikaten çok dramatik, insanlık dışı örnekleri de biliyoruz. www.0-18.org adresinden de bu konularla ilgili tüm bilgilere ulaşmak mümkün.

Fiziksel istismar dediğimizde neyi kastediyoruz? Nasıl tanımlarız böyle bir olayı?

İnanıcı : Fiziksel istismarı çok net olarak ‘çocuğun kaza dışı yaralanmaları’ diye tanımlayabiliriz. Çocuğun kaza dışı yaralanmalarını da iki türlü sınıflandırabiliriz; ‘aletli’ yada ‘aletsiz’ şeklinde. Aletsiz yaralanmalar; tokattan başlayarak tekme, yumruk gibi uzuvlar kullanılarak gerçekleştirilen yaralanmalardır. Aletli yaralanmalar ise; adı üzerinde, herhangi bir alet kullanarak, bunlar bir kayıştan tutunda bir sopaya kadar geniş çerçevede herhangi bir aletle olabilir, gerçekleştirilen yaralanmalardır.

Polat : Bu istismarın uygulanış şekline göre bir sınıflama. Tabii istismara bağlı yaralanmaları da fiziksel yaralanmalar ve ruhsal örselenmeler olarak sınıflandırabiliriz. Fiziksel yaralanmalardan bahsedecek olursak sıklıkla ne tür yaralanmalarla karşılaşılıyor? İstismara dair izler nasıl takip ediliyor?

İnanıcı : Fiziksel istismara bağlı yaralanmalar bölgeye göre yada oluşan lezyonun şekline göre tanımlayabilir. Bölgeye göre dediğimizde örneğin; deri yaralanmalarında travmaya bağlı olarak oluşacak bir sıyrık, ekimoz (morluk), yada yırtık tarzında bir yaralanmanın rengi, oluştuğu bölge bize fiziksel istismarı tanımlar. Bundan ayrı olarak deride meydana gelen yanıklarda olabilir. Yanıkların şekli ve bulunduğu bölgede yanığın bir istismara bağlı olup olmadığı hakkında çok önemli ipuçları verir. Bunların ötesinde kırıkların nerelerde olduğu, ne zaman olduğu ve şekilleri de istismara işaret etmede değerlendirilir. Yaralanmaların şiddeti de ipuçları verir. Örnekleyecek olursak; çocuklar genellikle oynarken kazayla düşerler. Özellikle kafa bölgesinde meydana gelen yaralanmalarda kemikle deri arasında herhangi bir yumuşak doku bulunmayan kısımlarda oluşan yaralanmalar bize kazayı gösterecektir. Örneğin, zigoma kemiği dediğimiz şakak kemiğinin üstünde oluşan bir ekimoz bize daha çok bir kazayı düşündürür. Ancak, bu bölgelerin dışında kalan yumuşak bir dokuda; yanağın üstünde oluşacak karşılıklı iki ekimoz - özellikle yuvarlak tarzdaki ekimoz - bize istismarı gösterecektir.

Polat : Çocuklar çok hareketli oluyorlar ve hakikaten kazayla yada kendi aralarında itişip kakışmalarıyla meydana gelen birçok farklı ve çok sayıda lezyonla, yaralarla gelebiliyorlar. Bunun gerçekten bir istismar, bir şiddet gösterisi sonrası mı oluştuğu yoksa bu çocuğun kazaya mı maruz kaldığı sorusu bizi çok meşgul eder. Kazayı ve istismarı birbirinden ayıredebilmek çok önemli. Birçok vakada çocuk kendini iyi hissetmediği için, orasında burasında yaralar olduğu için, hafif bir baygınlık geçirmiştir onun için acile getirilir. Burada hekim yaralanmanın hikayesini sorar. Anne-baba çoğu vakada çocuğun kazayla düştüğünü, kardeşinin oynarken çocuğu ittiğini, çocuğun oynarken kendini birden bire fena hissedip düştüğünü ve yaralandığını söyler. Bu bir ‘iki ucu keskin bıçak’ meselesi. Hekimin duyduğu cevap doğru mu yoksa anne-baba çocuğu dövdü de saklıyorlar mı? Bu ayrımı yapabilmek çok önemli. Bir tarafta gerçekten çocuğunu çok seven anne-baba olabilir ve bunları istismar ile suçlamak çok zalimce olacaktır. Diğer taraftan istismar varsa da bu atlanırsa çocuğa büyük zalimlik olmuş olur. Kaza ile istismarı nasıl ayırd edeceğiz?

İnanıcı : Yaralanma vakaları doğrudan acile getiriliyorlar ve çocuğun ilk muayenesi acil hekimleri tarafından yapılıyor. Burada hekimlerin çocuk yaralanmaları konusunda çok duyarlı olmaları, gözlerini açık tutmaları gerekiyor. Konuyla ilgili eğitim almış olmaları çok önemli. Hekimlerin öncelikle bu tip vakaların olabileceğini akıllarında tutmaları gerekiyor. Olguya şüphe ile yaklaşılması ancak tabii kesin emin olana kadar da ailenin rencide edilmemesi çok önemli.

Böyle bir vaka hastaneye geldiğinde bir takım öyküsel ve davranışsal faktörler aslında hekime ışık tutar. Davranışsal faktörler dediğimizde; ilk çocuğa baktığımızda yüzünün donuk ve ifadesiz olması yada çocuğun korkuyla anne-babayı tamamen reddetmesi, onlardan çekinmesi, anne-babanın kazayla yaralanmalarda olduğunun aksine çocuğa tamamen duygusuz olarak yaklaşması istismara dikkat çekici olacaktır. Çocuğun yaralanmasıyla hastaneye getirilmesi arasında geçen sürenin iyi tespit edilmesi ise öyküsel bir faktördür. Yaralanmadan bir veya birkaç gün sonra çocuğun hastaneye getirilmesi hekimde her zaman şüphe uyandırmalıdır. Çocuğunu gerçekten seven ve onu koruyan aileler yaralanmanın hemen akabinde çocuğu hastaneye koştururlar. Ayrıca lezyonlar ile öykü arasında da farklılıklar aranmalıdır. Buna bir örnek verecek olursak; 5 yaşında bir çocuk yaralanma nedeniyle üniversite hastanemizin acil servisine getirildiğinde acil çocuk hekimlerinin muayenesi sonucunda tüm yüzde, her iki kulakta ekimozlar ve tüm saçlı deri altındahematom (kanın deri altında birikmesi) tespit edildi. Çocuk çok dramatik bir görünüm içindeydi. Çocuğun yanında annesi ve yengesi vardı. Çocuğun muayenesinden sonra hem anne hem de yengeyle ayrı ayrı konuştuğumuzda her ikisi de bize aynı öyküyü anlattılar. Çocuk anne ve babadan ayrı olarak onbeş gündür dayı ve yengeyle kalıyordu. Hastaneye getirilmesinden 3-5 gün önce çocukla dayı oynarken her ikisinin kafasının kazayla çarptığından bahsettiler. Öyküyü değerlendirecek olursak; böyle bir çarpma sonucu sadece bir morluk belki de daha şiddetli bir çarpma düşünecek olursak aynı yerde yırtık tarzında bir yara oluşabilirdi. Buna dikkat çekildiğinde anne ve yenge, dayı ile çarpışmadan bir gün sonra çocuğun yere düşüp kafasını çarptığı ikinci bir kazadan bahsettiler. Böyle bir yaralanmada da düşüneceğimiz şey belki öbür şakağın üstünde de bir tane ekimoz olmasıdır. Ancak, çocuğun muayenesinde yüzde ve kafada çok sayıda ekimoz ve tüm saçlı deri altında hematom tespit edilmişti. Öyküyle lezyonlar kesinlikle birbirini tutmuyordu. Bu çelişkiyi bir istismar bulgusu olarak niteledik ve en yakın adli yetkiliye; hastane polisine durumu bildirdik. Olgu böylece hukuki soruşturma altına girdi.

Polat : Hekimin gerçekten çok titiz davranması gerekiyor. Burada mühim olan sadece çocuğun yaralarını iyileştirmek değil aynı zamanda çocuğun istismara uğrayıp uğramadığını tespit etmek. Eğer bir istismar mevcutsa da bunu farkedemiyorsak, hastaneye bu sefer yaralı olarak gelebilen çocuğun ileride ölüsünün gelebileceği gerçeğini aklımızdan hiç çıkartmamalıyız. Ancak, maalesef çok sayıda vakanın atlandığını görüyoruz. Bu doktorların anne-babanın çocuklarına böyle birşey yapabileceğine ihtimal vermemelerinden kaynaklanıyor olabilir ama daha çok istismarı tespit ettikten sonra uygulanacak prosedür onları yıldırıyor. Vaka saptandıktan sonra polise bildirilmesi gerekiyor. Daha sonra mahkemeden şahit olarak çağrılacaklar ve dinlenecekler. Üstelik ‘polis’ ve ‘mahkeme’ kavramları insanlarımızda hala huzursuzluk yaratıyor. Tam anlamıyla ‘bulaşmak’ istemiyorlar. Ancak unutulmamalı ki eğer o çocuğa o gün müdahale etmezseniz yarın o çocuk ölmüş şekilde gelebilir yada kardeşi aynı durumda olabilir.

On yıl kadar önce Konya’da bir olay yaşandığını hatırlıyorum. Vaka hastaneye geliyor, hemşire doktora bu vakada çocuğun annesinden çok kötü dayak yediği gerekçesiyle bir istismar olma ihtimalinin çok yüksek olduğu konusunda uyarıyor. Doktor, aileye sorulduğunu, çocuğun düştüğünü söylediklerini ve daha fazla konunun üstünde durulmamasını söylüyor. İki hafta sonra aynı çocuk sürekli ve şiddetli dayak yemesi sonucu bu sefer ölü olarak karşımıza çıktı. Bu tip vakaların sayısı az değil.

Örnek olaylara baktığımızda hekimlerin hakikaten çok duyarlı olmaları ve aynı zamanda da çocuk fiziksel istismarı üzerine uzmanlaşmış olmaları gerekli. Ne tür fiziksel yaralanmalar hekime bir istismarın sözkonusu olduğunu işaret eder?

İnanıcı : Hemen aklıma gelen bir tanesi; üst dudağın altında frenulum dediğimiz bir et parçası mevcut. Burada meydana gelmiş bir yırtık tipik bir istismar göstergesidir. Burada görülecek yırtık kesinlikle düşme sonucu olamaz. Burada yırtık oluşması sadece bir biberonun yada yetişkin elinin iç kısmıyla buraya vurulup çevrilmesi (burkulması) sonucu olabilir.

Bunun dışında bir takım yanıklar vardır ki bize doğrudan olayın bir istismar olduğuna işaret eder. Örneğin, çocuğun özellikle kalça bölgesinde araba lastiği görünümü dediğimiz; kalçanın orta bölgesinin sağlam ama çevresinin geniş bir daire şeklinde yanması sadece çocuğun sıcak su dolu küvete şiddetle oturtulmasıyla mümkündür. Küvete şiddetle temas eden bölge kalçanın tam ortası olduğu için oluşan baskı nedeniyle burası yanmaz. Bu tip bir yanık hiçbir zaman çocuğun sıcak su dolu bir kaba düşmesi, oturmasıyla olmaz. Çocuk kazayla sıcak suya düşerse kalçanın tamamında yanık oluşacaktır. Aslında haşlanma tarzı yanıklar da bize istismar ipuçları verir. Örneğin, yüzün yukarısından başlayıp da aşağıya doğru sıcak bir sıvının aktığını gösteren yanık tarzı bunun bir kaza vakası olduğunu anlatır. Suyun ilk temas ettiği bölgedeki yanık derin olacak, aşağıya doğru aktıkça yanık giderek hafifleyecektir. Buna karşın farklı bölgelerde aynı şiddette yanık olması bölgeye sıcak suyun fırlatılmış olması ihtimali üzerine bizi düşündürmelidir. Böyle bir olgu ile karşılaşmıştık. Baba çocuğa sinirlenmiş ve elindeki sıcak kahveyi ona doğru fırlatmış. Çocuğun beş ayrı noktasında; korunmak için kolunu kaldırdığı zaman ön kolun dış yan tarafında, omuzunda, çene alt kısmında ve yüzde farklı bölgelerde, aynı şiddette yanık tespit edilmişti.

Polat : Bazı fiziksel istismar olgularında ise karşımıza kırıklar çıkıyor. Deri üzerinde ve altında oluşan yaralanmalar dışında kırıklarla da karşılaşıyoruz. Kazayla düşen bir çocukta da kırık oluşabiliyor. Kırıklarda istismarı nasıl tanırız?

İnanıcı : Yine öykü ile kırıkları birlikte analiz etmek iyi olacaktır. Bunun yanında fazla sayıda kırığın diğer lezyonlarla birlikte görülmesi veya çocukta eski kırık izlerine rastlanmasıda istismara işaret edebilir. Eski kırıklardaki kaynamaların şeklinden çocuğun tedavi görüp görmediği anlaşılabilir. Çocuktaki kırığın farkına varmamış yada tedavi ettirmemiş ailenin çocukla ilişkisinde yanlışlar olduğu açıktır. Kaburga kemiklerinde birden fazla kırık olupta hiç doktora gitmeden iyileşmiş vakalar var. Ailenin eski kırıkların nasıl olduğuna dair net açıklamalarının olup olmadığına da dikkat edilmelidir.

Polat : Çocuğa uygulanan bunca şiddetten sonra çocuk haklarının temel ilkelerinden bir tanesinin de çocuğun vücudunun kendisine ait olduğunu özellikle vurgulamak lazım. Bu sadece cinsellik anlamında değil, dayağı da kapsıyor. Bir erişkin başka bir erişkine tokat attığı zaman kavga çıkıyor, olaylar oluyor, mahkemelere yansıyor. Bir erişkin çocuğu dövdüğü zaman ise hiçbir şey olmuyor. İnsan yaşıyla büyüyen bir değere sahip değil. Birey çocukken de değerli.

Dayak günlük yaşamda var. Dinleyenlerimizin arasında da mutlaka bir gün bir şekilde çocuğuna vurmuş olanlar vardır yada en azından çevresinde bunu yaşamış olanlar vardır. İstismarın tanınmasında hekimlere düşen görevden bahsettik ama sorumluluk sadece hekimlerde değil tabii ki. Hepimiz çevremizde çocuklara yönelik olası istismarlar konusunda gözümüzü açık tutmalıyız. Bir istismarı tespit ettiysek bu konuda neler yapabiliriz?

İnanıcı : Yapılacak en doğru şey olayı en yakın karakola veya Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’na (SHÇEK) bildirmek olacaktır. Bir başka başvuru yeri ise Baroların Çocuk Hakları Bölümü olabilir. Son günlerde güvenlik güçlerinin çok ileri çalışmaları var. Yakın çevremizde bile artık çocuk polisi birimleri mevcut. İstismarı buralara bildirmek yeterli olacaktır.

Polat : Toplumun bu şekilde bilinçlenmesi gerçekten çok önemli. Sürekli eğitimlerle ve kampanyalarla toplumun her kesimine ulaşılması gerekli. ‘Toplumun her kesimi’ çünkü özellikle çocuk konusu herkesi ve her kurumu ilgilendiriyor. Çocuklar toplumların yarınlarını şekillendirecekler. Dolayısıyla bizim için hayati değeri olan çocuklarımıza uygulanan fiziksel istismar olgularında multi-disipliner bir çalışma var. Birlikte çalışan bu uzmanların da eğitimleri sözkonusu tabii. Hangi uzmanlık alanları fiziksel istismar konusunda birlikte çalışıyorlar ve tabii her birinin fonksiyonları neler?

İnanıcı : Adli tıp uzmanları olduğumuz için akla ilk gelen bu oluyor. Bir bilirkişilik müessesesi olarak adli tıp raporlama yapıyor. İstismarın kanıtlanması ve bunun raporlanması görevi adli tıpa ait. İlk basamaktan başlayacak olursak çocuk getirildiği acil serviste acil hekimi tarafından veya çocuk servisine getirildiyse çocuk hekimi veya cerrahı tarafından muayene ediliyor. Burada muayeneyle lezyonların tanımlanması ve tabii tedavisi yapılıyor. Ardından çocuk psikiyatristleri; özellikle çocukta fiziksel bir yaralanma yoksa, ruhsal örselenme durumunu tespit ediyorlar. Bunun saptanması bizim için çok önemli. Tüm bunlar yapıldıktan sonra adli tıp raporlamayı yapıyor ve artık devreye çocuk polisi ve sosyal hizmet uzmanları giriyor.

Polat : Burada özellikle belirtmek, altını çizmek istediğim bir husus var. Türkiye’de çocuk polisi çok sayıda ilimizde örgütlenmiştir. Emniyet bu konuda çok başarılı bir çalışma çıkartmıştır. Kendi bünyesinde çocukla çalışabilen, çocukla iletişim kurabilen bir ekibi de oluşturmaya çalışıyor. Giderek artan bir iyileşme sözkonusu. Ancak çocuk polisinin aksine sosyal hizmet uzmanları açısından durum farklı. Aslında dünyada çocukla ilgili söz sahibi olanlar sosyal hizmet uzmanları. Türkiye’de de böyle olmalı ama bizde sosyal hizmet uzmanı sayısı çok az ve dolayısıyla çok sayıda olgu karşısında verebildikleri hizmetin kalitesi yetersiz oluyor. Oysaki sosyal hizmet uzmanının çok önemli görevleri var. Biraz bundan bahsedelim.

İnanıcı : Çok sayıda vakada bizler kararsız kalabiliyoruz. Kaza mı, istismar mı tam tanımlayamıyoruz. İstismar şüphesi olduğu durumlarda bu vakaların izlenmesi gerekiyor. Çocuğun evinde, kendi çevresinde sosyal hizmet uzmanları tarafından izlenmesi çok önemli. Sosyal hizmet uzmanı ev ziyaretleri yaparak çocuğun ve ailesinin durumunu; kaç kardeş, sosyal statü, ekonomik durum gibi açılardan inceler ve raporlar. Burada istismar doğrudan raporlanabileceği gibi, rapor hekimlerin bulgularını destekleyici de olabilir. Bu açıdan sosyal hizmet uzmanının görevi çok önemlidir. Buna rağmen Türkiye’de sosyal hizmet uzmanı yetiştiren tek bir okul var. Bu büyük bir eksiklik.

Polat : Sonuç olarak fiziksel istismar konusunda toplumun bilinçlenmesi çok önemli. Mühim olan çocuğun en baştan istismar edilmemesi. Yurttaşların gördükleri istismar olaylarının farkına varmaları ve bunları ilgililere iletmeleri vatandaşlık görevleridir. Bunun ötesinde bu tip olguları saptayabilmek için ilgili uzmanların hizmet-içi eğitimlerinin yapılması gereklidir. Prof. Dr. Akif İnanıcı ile çocukta fiziksel istismar konusunda sohpet ettik. Kendisine çok teşekkür ediyorum.

Medyanın Çocuk Haklarına Katkısı, SİBEL GÜNEŞ, Eğitim ve Sağlık Muhabirleri Derneği İkinci Başkanı

2010-09-12T04:47:00.000-07:00

Polat : Bu hafta konuğum Sibel Güneş ile medyanın çocuk haklarına katkısından bahsedeceğiz. Medyada yer alan çocuk haberlerinin toplumu ve özellikle çocukları nasıl etkilediğinden, medyanın çocukla ilgili sorunların çözümüne katkısından veya tam tersi sorunu tırmandırmasından, habercilerin etik ilkelerinden bahsedeceğiz. Sonuç itibarıyla medya ile çocuk haklarını ilişkilendirip her boyutuyla konuyu bir habercinin bakış açısından dinleyeceğiz. Medya ve çocuk deyince olmazsa olmaz medyada şiddet haberleri ve dizileri konusuna da deyineceğiz. Konuğum Sibel Güneş, ESAM kısa adıyla bilinen Eğitim ve Sağlık Muhabirleri Derneği’nin bir dönem kurucu başkanlığını yapmış, halen ikinci başkanlığını yürüten sağlık haberleri konusunda uzmanlaşmış bir haberci. Aynı zamanda NTV’de bir sağlık programı yapıyor. Kendisiyle çok sayıda çocuk haberini de birlikte yaptık.

Öncelikle ESAM hakkında bilgilenelim istiyorum. Rastgele çocuk haberlerinin yapıldığı, basında çocuk istismarının yaşandığı bir ortamda böyle bir derneğin varlığı çok önemli. Derneğin kuruluş amacı nedir? Hedefinize ne kadar yakınsınız?

Güneş : Eğitim ve Sağlık Muhabirleri Derneği medyadaki uzman habercilik arayışının önemli örneklerinden birisi. 1991 yılında eğitim ve sağlık alanında uzmanlaşmış habercilerin biraraya gelmesiyle kuruldu. Olumlu bir işbirliğiyle başladı. Kuruluştan itibaren ‘uzman haberci sağlıklı haber’ anlayışını benimsemiş alanında uzman bir dernek. Kendi içerisinde düzenli olarak eğitim çalışmalarını sürdürüyor. Toplumu etkileyen önemli konularla ilgili olarak kamuoyu yaratmak adına önemli toplantılar düzenliyor. Konunun taraflarıyla, meslek örgütleriyle ve Sağlık Bakanlığı ile düzenli olarak ortak toplantılar gerçekleştiriyor. Gelinen noktada kendimizi değerlendirdiğimizde ise; 1991’den 2004’e bir değerlendirme yaparsak, sağlık ve eğitim haberlerinin sunumunda artık hataların çok daha azaldığını, haber kaynaklarının seçiminde daha özenli davranıldığını, yalnız uzman habercilerin değil haber kaynaklarının da bilgi aktarırken daha özenli davrandıklarını ve mesajlarını çok daha kontrollü ve sağlıklı biçimde medyaya aktardıklarını görüyoruz. Derneğimizin bu konuda büyük katkısı olduğunu düşünüyoruz.

Polat : Gerçekten artık günümüzde haberlerin daha kaliteli, daha amaca hizmet eden boyutta yapıldığı fikrine ben de katılıyorum. Bunun ötesinde dünyada, medyanın üstlendiği bir misyon daha var. Çalışmalara baktığımız zaman birçok sorunun çözümü açısından ve konumuz olduğu için özellikle çocuk haklarının tanınması, bilinmesi, uygulanması ve çocuk istismarı gibi sorunlarda toplumun bilinçlendirilerek harekete geçirilmesi, sonrasında Devlet’in soruna dikkatinin çekilmesiyle çözüme yönelmesi sürecinde medyanın büyük katkısı var. Diğer taraftan medyanın bu gibi konularda toplumun üzerinde negatif etkilerinin de olduğunu görüyoruz. Toplum medyada bulduğu haberlerden korkabiliyor, yanlış yönlenip beklenenin aksine tepkiler verebiliyor, soruna ilgisini kaybedebiliyor ve pasifleşebiliyor. Medyanın toplumu yönlendirmedeki olumlu ve olumsuz katkılarının çok iyi farkedilmesi gerekli. Toplumsal sorunun çözümü için destek bulma açısından; dünya literatüründe ‘advocacy’ olarak geçiyor, ve tabii bilinçlendirme açısından medyanın desteğini almak mutlaka gerekiyor. Ancak, medyanın desteği bazen bumerang gibi dönüyor ve geri gelip çarpıyor. Toplumdan olumlu destek beklerken olumsuz bir tavırla karşılaşabiliyoruz. Örneğin, bazı meslek etik kurallarına uymayan yada deneyimsiz haberciler, medyaya taşıyacakları bir çocuk olgusunda mutlaka çocuğun resmine veya görüntüsüne yervermek telaşı içine giriyorlar. Oysaki olayın kurbanı olan çocuk açısından bu son derece sakıncalı. Kurban çocuğun toplumda tanınmamasının, yaşadığı olayla ilgili olarak damgalanmamasının büyük önemi var. Çocuk bir kere damgalandıktan sonra tüm yaşamında hep bu olayla birlikte yaşamak zorunda kalıyor. Olayı unutması hemen hemen imkansız hale geliyor. Halbuki bizim çabamız çocuğun yaşadıklarını mümkün olduğunca çabuk unutması ve travmatizasyonu hızlı atlatması yönünde odaklanıyor. Medya mensuplarıyla bu gibi konularda bazen çelişkiye düşüyoruz. Buradan başlayacak olursak, bir haberci çocuk haberi yaparken nelere dikkat etmeli?

Güneş : Verdiğiniz örnekten devam edecek olursak ortada bir olayın mağduru olan çocuk ve dolayısıyla bir haber var. Burada gazetecinin o çocuğun fotoğrafını elde etme çabası kendi iş hiyerarşisindeki talepden kaynaklanıyor. Gazetecinin bu konuda eğitimli olması, o tavrı koyması bu fotoğrafın kullanılmaması gerektiğini bilmesi bile bu anlamda yeterli değil. Özellikle olayın adli boyutu varsa muhakkak yayın kuruluşunun iç hiyerarşisinden çocuğun görüntüsüne haberde yerverilmesi talebi geliyor. Ancak, sevinerek belirtmek isterim ki son bir yıl içerisinde bu konuda biraz daha özenli davranma eğilimi görülüyor. Medyanın çocuğa bu duyarlılığı geliştirmesinde kişisel insiyatifinin dışında başka bazı faktörler var. Toplumun artık eleştiren bir yaklaşımı var. Kanunlarda bazı değişiklikler var; önemli para cezaları uygulanıyor. Bunlar bağlayıcı oluyor. Habercilik açısından değerlendirirsek yaptığımız hiçbir haberin konunun tarafları olan insanların kişisel haklarını zedelememesi gerekiyor. Bunu kendi içimizde çok sorguluyoruz. Özellikle çocuk haberi yaparken mutlaka anne-babadan onay alıyoruz. Çocuk adına karar vermeye yetkili olan kişi anne-baba olarak görülüyor ama sonuç itibarıyla çocuğun kendisi bir birey. Eğer bir istismar olgusunu haber yapıyorsak, her durumda çocuğun fotoğrafının kullanılması veya adının haberde açıkça geçirilmesi doğru değil. Hele görüntülü medyada bu çocukların ortada bir trajedi varken televizyona çıkartılıp anne-babasıyla o trajedinin içerisine ortak edilmesi yada ısrarla görüşünün alınmaya çalışılmasının anormal olduğunu, sağlıksız olduğunu düşünüyorum. En son İzmir’de AIDS’li bir çocuk öyküsü yaşandı. Bu olayda medya çok fazla eleştirildi. Tabii medyanın hatalı olduğu taraflar var. Ancak, çocuğun sorumluluğunu taşıyan anne-babanın da hatalı olduğu taraflar var. Olayı medyaya taşıyan kişiler işin nasıl kontrolden çıkabileceğini hayal bile edemiyorlar. Medyadan destek almak için başlayan bir çaba sonuçta çok olumsuz noktalara taşındı. Yine de mağdur çocuk için olumsuz gelişen İzmir örneğinden bile olumlu bir sonuç ortaya çıkartılabildi. Ege Üniversitesi ve yerel yönetimlerin işbirliğiyle bir çalışma grubu oluşturuldu. Bu olumsuz deneyimin ardından bir daha hata yapmamak için nasıl davranılması gerektiğine dair çalışmalar yapılıyor. Şunu anlamak lazım ki bir konuda kamu yararı vazgeçilmez bir noktadaysa haberci bir değerlendirme yapmak zorunda. Ama kamu çıkarı çok ön planda değilse kesinlikle çocuğun ismini açıklamamalı, resmini kullanmamalı ve olaydan da duygusal nema sağlamamalı.

Polat : Medyada sağlık haberleri yapan biri olarak çocuğun başlıca haklarından biri olan çocuğun fiziksel, zihinsel ve ruhsal sağlıklı gelişimi açısından ülkemizdeki tabloyu değerlendirmenizi isteyeceğim. Özellikle medyadaki şiddet içerikli programlar ve diziler açısından medyanın çocuklar üzerindeki etkilerini ve bu anlamda medyanın çocuk haklarını nasıl istismar ettiğini ele almakta fayda var.

Güneş : Türkiye’nin ekonomik gelişmişliğiyle sağlık konusunda geldiği nokta birbiriyle doğru orantılı değil. Türkiye elindeki kaynakları iyi kullanamıyor ve çocuklarda bundan olumsuz etkileniyor. Her gün 133 bebek ve 2 anne ölüyor. Çocuklar açısından genel anlamda sağlık hizmetlerine ulaşmayla ilgili bölgesel farklılıklardan kaynaklanan, dağılımdan kaynaklanan zaten başlangıçta hak ihlalleri olduğunu düşünüyorum. Çocukların fiziksel sağlıkları açısından ciddi problemleri var. Bu açıdan değerlendirirsek Birleşmiş Milletler Raporu’nda Türkiye’de korunmaya muhtaç 500.000 çocuktan bahsediliyor. Bu rakkam son derece çarpıcı. Biz sağlıklı birey olma adına eğer çocukları çok temel enfeksiyon hastalıklarından koruyamayacak noktadaysak çocukları; diğer sağlıklı çocuklarla kıyasladığımızda, zaten hayata çok geriden başlatıyoruz demektir. Çocuklar arasında bu anlamda eşitsizlik ve hak ihlali daha en başında var. Çocuğun sağlıklı fiziksel gelişim hakkı ihlal ediliyor. Arkasından yayınlardaki olumsuzluğa gelirsek fiziksel şiddetin çok fazla işlendiği programların bütün dünyada çocuklar tarafından daha fazla izlendiğini bütün bilim adamla bir çalışma var rı söylüyor. Yapılmış çalışmalardan bir örnek vermek istiyorum. Fırat Üniversitesi tarafından ilköğretim okulunun 5. ve 8. sınıflarından öğrencilere seçilerek yapılmış bir çalışmaya göre; çocukların %22’sinin en çok şiddet içerikli yerli-yabancı dizileri izledikleri, yalnızca binde 4’ünün çocuk programlarını tercih ettikleri saptanmış. Agresif tutumların sergilendiği, gene şiddet içeren, çok kavganın olduğu spor programlarını izleyen çocukların oranı ise %42. Bu çocuklarda diğerlerine göre şiddet eğiliminin çok daha yüksek olduğu gözlenmiş. Çocukların ruh sağlığı açısından yayınların hazırlanmasında özenli davranılmadığını düşünüyorum. Bu programlardaki kahramanların yada katılımcıların çocuklar tarafından idolleştirildiklerini dolayısıyla bunlarla çocuklara yanlış, sağlıksız modeller öğretildiğini görüyoruz. Bir yandan çocukların fiziksel sağlıklarının ihmal edildiğini söylerken diğer yandan televizyonlardaki bu tarz sorumsuz yayınlarla çocukların ruh sağlıklarının da olumsuz etkilendiğini düşünüyorum.

Polat : Gerçekten çocukların sağlıklı gelişim hakları bu şekilde ihlal edilmiş oluyor. Peki nasıl bir tutum belirlenmeli, habercilerin ve program yapımcılarının nelere, hangi kriterlere dikkat etmesi gerekiyor?

Güneş : Medya mensubu olarak bu konuların daha sık gündeme getirilmesi gerektiğini söyleyebilirim. Toplumsal sorunun çözümü için mutlaka medya ile işbirliği yapılması gerektiğini ancak bazen de konuyu medyaya iyi taşımazsak bunun tıpkı bir bumerang gibi gelip bizi vuracağını söyledik. Bu noktada kamu yararı adına medyanın iyi kullanılması gerekiyor. Bilgi yaşadığımız çağın en önemli gücüdür ama bazen medya işin kolayına kaçıp yalnızca işin duygusal sömürüsüyle yetinebiliyor. Halbuki işin içerisinde bilgi olursa hayattaki bir takım olumsuzlukları değiştirebiliriz. Bunu bilgi olmadan yapma şansımız yok. Diğer taraftan bakıldığında ise konuyu medya ile paylaşırken de özenli davranmak gerektiğini unutmamalıyız. Bilginin mutlaka konuyla ilgili çalışan uzman bir medya mensubuna çok sağlıklı bir şekilde aktarılması gerekiyor. Bu açıdan bakıldığında konunun uzmanı habercinin olaya belli bir felsefi yaklaşımla değineceğini, haberi yaparken konuya ait etik değerleri mutlaka gözönünde bulunduracağını garanti altına almış oluruz. Uzman gazeteciye ulaşmak mesajın medyada sağlıklı yeralmasının anahtarı sayılıyor. Tabii, eğer ben sağlık habercisiysem gazetecilik meslek etiğini iyi bilmek durumundayım, sağlık haberciliğinin etik ilkelerini iyi bilmek durumundayım, bir de haber kaynaklarım olan sizlerin meslek etiklerini, ilkelerini bilirsem ancak bu sınırlar içerisinde düzgün haber yapabilirim, çocuk haklarıyla ilgili bir konuyu medyaya düzgün taşırım.

Polat : Medyanın toplumsal sorunlarımızın çözümüne büyük desteğinin olabileceğinden ancak yapılan haberlerin niteliklerine bağlı olarak toplumu yanlış yönlendirebileceğinden, dolayısıyla gerek haberi yapanın gerekse haber kaynağı olanın bilimsel verilere dayalı, doğruluğu kanıtlanmış bilgilere rağbet etmesinin öneminden bahsettik. Özellikle çocuk konusunda çok duyarlı davranılması gerekli çünkü çocuk kendi hakkını arayabilecek konumda değil. Medyanın çocuk haklarına olumlu katkısından bir örnek vermek istiyorum. Sonrasında da olumsuz bir örnekle konuyu tam ifade etmek gerkecek. Çocuğu İstismardan Koruma ve Rehabilitasyon Derneği (ÇİKORED) olarak 1991 yılında anne-babası tarafından sürekli dövülen, çok kötü işkencelere maruz bırakılan bir çocuk için koruma kararı çıkartmak istedik. Bu bizim ilk vakalarımızdan biriydi. O güne kadar koruma kararı çıkartılması için ancak aile yakınlarından birinin onay vermesi gerekiyordu. Hukuksal düzenleme böyle diye gerek sosyal hizmetler müdürü gerekse savcı bu çocuk hakkında koruma kararı çıkartmamakta direniyorlardı. Oysaki kanunda ihpar sözkonusu ise de koruma kararı çıkartılabileceği şeklinde bir ibare mevcuttu. Bu maddeyi işletmeyen savcının kapısına üç televizyon kanalından arkadaşla ve beş gazeteciyle gittik. Basının önünde savcıdan bu maddeyi işletmesini, işletmeyecekse de haklı gerekçelerini anlatmasını istedik. Çocuk eve gönderilirse sağ kalamayacağından korkuyorduk, savcı hakkında diğer yasal yollara başvuru ise çok uzun zaman alacaktı ve çocuğun durumunun buna tahammülü yoktu. Bizi iki hafta boyunca bu kritik durumda kilitlemiş olan savcı medyayı karşısında bulunca; toplumda kötü tanınmamak, kınanmamak adına gerekli açıklamayı yaptı ve çocuğu kurtarabildik. Bu örnek konuyla ilgili olarak medyadan bulduğumuz manfaatlerden biridir.

Günümüzde sokak çocukları sorunu karşımızda duruyor. Bu çocuklarla ilgili olarak Sokak Çocukları Rehabilitasyon Derneğimizde karşılaştığımız medya tarafından yaratılmış olumsuz bir deneyim var. Derneğin bulunduğu Kadıköy Yeldeğirmeni’nde sokak çocuklarına hizmet veren 40 yataklı bir merkez var. Bu merkez tam yaşam alanının içerisinde yeralıyor. Mahalleliden de bu çocuklara devamlı destekler ve yardımlar gelirdi. Mahalleli bu çocuklara sahip çıkardı. Ne zaman ki medyada ‘Tinerci Çocuk Cinayetleri’, ‘Kapkaçcı Sokak Çocukları’ başlıkları altında sokak çocukları karalanmaya başladı, mahalleli artık bu çocukların mahallelerinden gitmesini istemeye başladı. Sürekli Merkez’in camları kırılmaya başlandı. Bu gibi tacizler yaşandı. Oysaki tinerci çocukların büyük bir çoğunluğu aileleriyle birlikte yaşayan çocuklardır. Kapkaç yapan çocuklar ise olanakları kısıtlı doğu illerimizden gruplar halinde getirilerek burada yetişkinlerce kapkaç yapmak, hırsızlık yapmak üzere eğitilen çocuklardır. Bu çocuklar küçük yaşlarından itibaren çeteler halinde yetiştirilirler ve bütün gün bu şekilde suça itildikten sonra ellerinden bu paralar alınır. Bu çocuklar arasında kontrolü sağlamak ve çocukların kaçmasını önlemek içinse çocuklara uçucu ve uyuşturucu madde bağımlılığı kazandırılır. Sokak çocuğu kavramı ise belli bazı ekonomik ve sosyal etmenler nedeniyle yada aile içinde yaşanan istismar nedeniyle sokağa meyil etmiş, sokakta yalnız yaşamaya başlamış çocukları tarifler. Tabii ki bu çocuklarda sokakta bir yetişkinin kontrolünden uzakta yaşarken uyuşturucuya ve suça zaman içerisinde itilebilirler ama genel anlamda toplumun nefretini çocuklara bu denli odaklamak medyanın olumsuz bir hareketi olmuştur. Bu çocuklar zaten dışlanmış çocuklar. Bunlara sahip çıkmak ve rehabilite etmek yerine daha da dışlamak yapılabilecek en kötü davranış.

Bu iki örnekten yola çıkarak bir habercinin çocuk haberi yaparken hangi kriterleri ön plana çıkarması gerekli? Haberi yaparken nelere dikkat edilmeli?

Güneş : Genel olarak haberi yaparken; haber kamuoyunu ilgilendirir mi, yeni bir olay mı, elimizde yeterli bilimsel argümanlar var mı, haber kaynağımız güvenilir ve nitelikli mi gibi kriterlere bakarız. Bütün bunları dikkate alarak haberi oluştururuz. Burada anahtar nokta olarak bilginin medyayla paylaşılması konusuna atıfta bulunmak istiyorum. Bir konunun medyada yeralması için haber kaynağının niteliği, adresin güvenilir olması çok önemli. Çocuk hakları konusunda çalışanların bilgilerini medyayla paylaşırken sözcülerini iyi seçmesi gerekiyor. Sözcülerden gelen mesajların çok açık ve net olması gerekiyor. Habercilerin de buna çok dikkat etmesi gerekli. Diğer taraftan haberciler kendilerini sorgulamalı ve niteliklerini arttırmak için gerekli eğitim çalışmalarına dahil olmalıdırlar. Konu hakkında çok fazla konuşan insan varsa haberci bunların arasından eleme yapabilmeli. Birden fazla insanın aynı konuda çok farklı şekillerde konuşması kavram kargaşası yaratır. Bu yaratılan kaos medyada olabilecek en kötü şeydir. Mesajların çok net ve temiz olması gereklidir. Ayrıca, yaptığımız haberlerde olayın tüm yönlerini yansıtmak durumundayız. Tek bir kişinin ağzından olayın birebir aktarılması aslında objektif habercilik olmaz. Bu tamamen borazan habercilik dediğimiz bir yaklaşım olur. Haberci konuyla ilgili bütün argümanları net bir şekilde ortaya koymakla yükümlü aksi halde hoş görünen boş haberler yaratmış oluruz. Genellikle medyaya yönelik eleştirilerin temelinde de bu var. Zaman zaman tam bir sayfa ayrılmış, çarpıcı haberlerde bile ‘Beş N Bir K’ dediğimiz haberin temel unsurlarını ortaya koyan bilgilerin var olmadığını görüyoruz. Çarpıcı haber yapalım, halkın ilgisini yakalayalım derken olayın temel unsurlarını gözden kaçırabiliyoruz.

Polat : Haberde kamu yararı olup olmadığı da öncelikli bir konu aslında. Diğer bir husus ise hedef kitlenin tayin edilmesi. Haberin sunumunda anne-baba mı hedeflenmiş yoksa anne-baba ve çocuk birlikte mi hedeflenmiş bazen anlaşılamıyor. Örneğin haberi yaparken bunu çocuklar izlemese daha iyi olur yada bazı şiddet görüntülerini, kanlı görüntüleri göstermeyelim çocuklarda seyredebilsin gibi yaklaşımlar oluyor mu? Ne tip kriterler var? Zaman zaman öyle haberler yapılıyor ki görüntü konuyu bastırıyor. Konunun aslından çok görüntü tartışılıyor.

Güneş : Yaptığımız haberin çocuk tarafından da izlenebilir olması aslında iyi bir anahtar. Kimseyi irite etmemek, rahatsız etmemek önemli. Kişisel görüşüm, ailenin yemek masasında birlikte izleyebileceği bir haberi üretmek çok önemli. Belirli olayları bunun dışında tutuyorum. Bazen görüntü öyledir ki o çarpıcılığı hiçbir söz karşılayamaz. Bu bir savaş olayı olabilir, bu bir şiddet olayı olabilir, işlenmiş bir suç vardır kamuyararına yönelik işlenmiş bir suç vardır o zaman genel anlamda onun kullanılmasında müthiş bir kamusal yarar olabilir. Bunlardan sözetmiyorum. Bunlardan bağımsız olarak normal gün içerisinde yaptığımız haberlerde kan görüntüsünün olmaması gerektiğini düşünüyorum. Eğer konunun tarafı çocuksa, çocuğu sorularımızla irite edecek, onu rahatsız edecek yaklaşımların olmaması gerektiğini düşünüyorum. Sağlık habercisi olduğum için sık sık kanser gibi konularda haber yapıyoruz. Böyle haberlerde çocukları da konuşturuyoruz. Burada vereceğimiz mesajların ümitsizlik taşımaması gerekiyor. Çağın vebası, çaresiz hastalık diye ortaya konulan haberler kanser hastası bir çocuğu incitebilir, daha fazla ümitsizliğe sürükleyebilir. Haberlerde bu tip tanımlamalar kullanmamamız gerekiyor.

Polat : Buradan bir başka konuya geçmek istiyorum. Çok ilginç bir boyuttan bahsedelim. Türk toplumu biraz tembel ve tabii başka etkenlerde var ki insanlarımız kendileri gidip araştırıp öğrenmek ve derdine çare bulmak yerine bilgi önüne sürülene kadar bekliyor. Katıldığım interaktif televizyon ve radyo programlarında canlı telefon bağlantıları yapılıyor ve çok sayıda soru ile karşılaşıyoruz. Genellikle arayan kişiler; bunlar çoğunlukla anneler oluyor, programın anons edildiğini duyduklarını ve büyük bir heyecanla programı beklediklerini söylüyorlar. Sorun nedir diye anlatmaya başladıklarında görüyoruz ki çocuklarının başına gelen ensest gibi ağır çocuk istismarı olguları var. Buna rağmen uzman kişinin televizyona çıkması bekleniyor. Yetişkinler bir olayla karşılaştıklarında ne yapacaklarını bilemiyorlar, nereye başvuracaklarını bilemiyorlar diyebiliriz ama tabii bir vurdum duymazlık da var. Kişi hiçbir şey bilmese polise gitmeyi akıl etmeli diye düşünüyorum.

Güneş : Çocuk istismarı aslında kamu vicdanını çok yaralıyan bir konu. İnsanların üstünü örttükleri birçok çirkin gerçek aynada birden bire yüzlerine vurulmuş oluyor. İnsanların genel anlamda sağlıkla da ilgili yaklaşımları var. Yalnız yani çocuğun uğradığı bir travma değil kendi yaşamlarıyla ilgili başka konularda da muhakkak gidip bir hekime ulaşma konusunda da sıkıntıları var. Bir televizyona çıkan uzmandan bunun bilgisini alarak kendisi için çözüm yaratma eğilimi yaygın. Burada tembellik bir faktör. Doğru. Bütçelerden bu konuda sağlığa pay ayrılmaması da diğer bir faktör. Bir de sağlık sistemi içerisindeki organizasyonsuzluk nedeniyle insanlara nereye, nasıl başvurması gerektiği konusunda çok net olarak ortaya konmuş bilgilendirme yok. Özellikle istismar konusunda kişiler bir sağlık kurumuna başvurması gerektiğini bilmiyor. Kurumlarda böyle bir çatı oluşmamış. Olayın bir de sosyal boyutu var. Kişiler istismar nedeniyle sağlık kuruluşuna gitseler bile nasıl karşılanacaklarını bilmiyorlar. Kişiler zaten kendi içlerinde bu olayı sindirmekte, kabullenmekte zorlanıyorlar. Tüm bu sebepler bir uzmana başvurmayı geciktiriyor ve insanlar kimliklerini gizleyebilecekleri televizyon programlarındaki uzmanların yayına çıkmasını bekliyorlar. Ayrıca gazetecinin yada televizyon kurumunun iyi bir eleme yaparak konunun iyi uzmanını yayına taşıdığını düşünenlerde oluyor. Bu tip programlarda inanılmaz soru yağmuruyla karşılaşıyoruz. Hatta televizyonda izledikleri bir programdan kendilerine tanı koyan insanlar bile var. “Doktorlar tanı koyamadılar, ben bu programı izledim, benim hastalığım buymuş” yaklaşımında olan insanlar var.

Bir başka açıdan da sizin gibi uzmanların bu tip programlara çıkmasının çok önemli olduğunu düşünüyorum. Örneğin ensest Türk toplumunda çok yaygın ve ciddi bir istismar türü. Ancak hiç konuşulmuyor ve herkes bunun sadece kendi başına geldiğini zannediyor. Bu tip programlar aracılığıyla sorunun birçok başka kişinin de sorunu olduğunun bilmesi aslında bu bir yere başvurma konusunda da tetikleyici bir faktör.

Polat : Kişi anonim bir problemin parçası olduğunu bildiği zaman, kendi gibi başka insanlarında varlığını öğrendiği zaman çok daha cesur olacaktır.

Güneş : Cesur oluyor ama bireysel olarak yaşanan bu travmanın duyulmasından da ayıplanma, aile bütünlüğünün bozulması gibi düşüncelerle korkuluyor. Gelinen noktada benim haberci olarak gördüğüm bir konu var. Türkiye’de paranızın olması yada sosyal bir güvencenizin olması sizi o konunun en iyi uzmanına, en iyi hastanesine götürmeye yetecek bir durum değil. Standartlar oluşmadığı için ve bu karmaşa devam ettiği için insanlar ya eş-dost tavsiyesiyle; bunda da bir doğruluk payı vardır, deneyim önemlidir, ama genellikle televizyonlara çıkan insanların bu konuda uzman olduğunu ve doğru söylediğini inandığı kişilerin önerdikleri yoldan gitmeyi daha değerli buluyorlar. Bu noktada topluma hakikaten doğru uzmanı sunmak sorumluluğu haberciye düşüyor. Kaynağın doğru seçilmesi çok önemli. Sonuçta Devlet’e ve kurumlara bu gibi hizmetlerin nereden, nasıl alınabileceğinin altını çizmek gibi bir görev düşüyor. Gerçekten insanlar belirli bir hastalığın dahi hangi uzmanlık dalı tarafından tedavi edildiğini bilmeyebiliyorlar. Soruların önemli bir kısmı bununla ilgili. Çocuk istismarı konusunda ise hiçbir fikirleri olmuyor.

Polat : Bu anlamda medya gerçekten çok önemli bir görevi üstleniyor ve dolayısıyla belli programların çok daha detaylı planlanarak yapılması gerekiyor. Çocuk haklarının toplum tarafından öğrenilmesi, bilinmesi için medya gerçekten çok önemli bir eğitim aracı. Doğru kullanıldığında toplumda yaygın bir duyarlılık oluşturma ve bilgilenme sağlanıyor. Toplumun eğitim seviyesinin düşüklüğü gözönünde bulundurulursa bu bilgilendirme, eğitme nasıl gerçekleştirilebilir?

Güneş : İlköğretimden başlayarak üniversiyete kadar devam eden pek de hoşnut olmadığımız bir eğitim tarzımız var. Zaman zaman medyada da bu tarzı benimsemiş programlar görüyoruz. O programlar gerçekten insanları çeken değil genellikle iten programlar haline geliyor. Gazetecilikten televizyonculuğa geçtiğimde kısa zamanda çok şey söylemenin ve izleyiciyi yakalamanın ne kadar önemli olduğunu bir kez daha farkettim. Grafiklerle anlatılan, görsel anlatımla desteklenen bilimsel araştırmalar dikkat çekiyor. Haber bazında değerlendirdiğizde çok çarpıcı hale geliyor. Sivil toplum örgütlerinin çalışmalarını ortaya koyan programlar var. Orada bu işe gönül vermiş insanların çabalarını ve elde edilmiş sonuçları ortaya koyduğunuz zaman bir ivme yaratılıyor ve destek sağlanması açısından da bu önemli. İnsan ilişkilerini irdeleyen programlar var. İnsanların kendi deneyimlerini paylaştıkları interaktif programlar var. Burada tabii olayı sunan kişilerin eğitimci olmaları ama aynı zamanda bir tiyatrocu gibi de davranabilme yetilerinin olması o programları çok daha sıcak ve albenili hale getiriyor. Hayatın önemli bir bölümü birbirimizele olan ilişkilerimizden oluşuyor. Çocukların anne-baba ilişkisinde de ciddi hak ihlalleri olduğunu düşünüyorum. Tarafların birbirlerini nasıl algıladıkları bu tip programlarla ortaya çok daha net bir şekilde koyulabiliyor. Bir de tabii yaşanan dramatik olaylar var. Bir tane olay olduğu zaman hepimiz çok sarsılıyoruz ama sonra toplumsal hafızamız ne yazık ki zayıf ve unutup gidiyoruz. Bu tip programların her kanal açısından bir sorumluluk olduğunu ve düzenli olarak yapılması gerektiğini düşünüyorum.

Polat : Hakikaten başarı ancak toplum tarafından destek bulunursa yakalanabiliyor. Tek tek olguları tedavi etmek önemli değil. Sorunla ilgili yurttaş katılımı çok önemli. Tabii ki sivil toplum örgütleri model oluşturacaklar ve Devlet’de onları örnek alarak uygulamaya geçecek ama bizim gibi ülkelerde sivil toplum örgütleri hem model oluşturuyor hem de uygulamanın içinde bizzat yaşamak zorunda kalıyor. Yurttaş katılımı, toplumun bilgilendirilmesi maalesef kısa zamanda başarılamıyor. Çocuksa beklemez, büyüyor. O yüzden de medyanın gerçekten bu anlamda çok büyük ve önemli etkisi var. Ancak yapılacak haberlerin bizim üçüncü sayfa haberlerimizden daha nitelikli olması gerekiyor. Salt olayın anlatımı konuyla ilgili olarak toplumu bilinçlendirme anlamında hiçbir katma değer üretmiyor. Olayın anlatımını, bilimsel araştırma sonuçlarıyla sunmak, ülkedeki durumdan bahsetmek ve mümkünse çözüm önerileri sunmak gerekli. Böyle bir haberi okuduğunuz zaman bilgilenmiş olursunuz. Henüz bizde böyle bir habercilik anlayışı gelişmiş değil. Neler yapılmalı?

Güneş : Nitelikli haber için medyanın gerçekten bilgiyi savunması lazım. Bazen olayın duygusal taraflarıyla, görselliğiyle o kadar fazla uğraşıyoruz ki gerçeği ve bilgiyi kaybediyoruz. O yüzden de medyanın uzman habercilere ihtiyacı var. Medya kendi çalışanına yatırım yapmalı, kendi meslek-içi eğitimini meslek örgütleri yaparken her kurum kendi geleneğini oluşturma adına dinamik bir eğitim programını sürdürmeli, her uzmanlık alanında da o uzmanlık alanının bir dili var, kavramların halka sağlıklı bir şekilde aktarılması için ortak kavramlar üretmemiz gerekiyor. Medyanın kullandığı dil farklı, haber kaynağının söylediği farklı, halkın anladığı çok farklı. Kavramları ortaklaştırabilirsek çözüm üretmede de bir farklılık yaratabiliriz diye düşünüyorum. Uzman haberci yetiştirme konusunun medyanın okunma oranının artmasında ve güvenilirlikle ilgili yaşadığı erozyonun aşılmasında da önemli olduğunu düşünüyorum. Sonuçta medya kuruluşları ticari kuruluşlar, güvenilirlik ve tiraj artışı tamamen ticari olarak medyanın geleceğini yakından ilgilendiriyor. Elde edilen doğru haberler, habercilerin uzmanlaşması gibi kavramların kamuya yararı var ve varolan olumsuzlukları değiştirme konusunda da önemli bir katkısı var. Bu yüzden medya uzman haberciyi unutmamalı.

Polat : Çok doğru. Bizim Açık Radyo’da “0-18 Vurursan Kırılır” sloganıyla yaptığımız Çocuğun Hakları Var adlı programımızda aslında toplumu çocuk hakları konusunda bilinçlendirmek adına gerçekleştiriliyor. Çok olumlu tepkiler alıyoruz. Programın yararlı olduğuna dair geri bildirimler geliyor. Sadece bu program bile medyanın çocuk haklarına ne denli büyük katkılar sağlayabileceğinin bir göstergesidir. Sayın Sibel Güneş’e çok teşekkür ediyorum.

Hukukta Çocuk Hakları, Av. SUNAY HAYRİOĞLU, İstanbul Barosu Çocuk Hakları Merkezi Üyesi

2010-09-12T04:35:00.000-07:00

Polat : Bu hafta Çocuğun Hakları Var programımızda Çocuk Hakları Merkezi üyesi Av. Sunay Hayrioğlu’nu konuk ediyoruz. Değerli konuğumla birlikte çocuk haklarının hukuktaki yerini ve mevzuatla ilgili bazı problemleri konuşacağız. Hemen hemen her toplumsal sorunda sorunun çözümü için alacağınız tedbirler ne kadar iyi tasarlanmış, ne kadar iyi yapılandırılmış olursa olsun; çocuk istismarını örnek olarak alacak olursak istismara uğrayan çocukların tedavileri için merkezler açalım, bireyleri istismara karşı bilinçlendirelim, eğer hukuksal düzenlemeler yetersizse eliniz kolunuz bağlı kalıyor. Her türlü tedbire rağmen maalesef toplumda suçu yok etmek mümkün değil. Dolayısıyla hukuksal mevzuatın iyi yapılandırılmış olması ve suç halinde faillere verilecek cezaların caydırıcı olması gerekiyor. Cezanın anlamı öncelikle caydırıcılık, sonrasında ise islah. Çocuğu haklarından faydalandırmanın temelinde de hukuk yatıyor. Zaten Çocuk Hakları Sözleşmesi de Türkiye’nin taraf olduğu bir hukuksal metin. Sözleşme’yi 1989 yılında imzaladık ama günümüzde hala “bardağın yarısı boş” diyebiliriz. Çocuktan sorumlu Devlet Bakanımız buna “bardağın yarısı dolu” diyecektir. Her durumda şu bir gerçek ki olunması gereken noktada değiliz.

Konuyla ilgili olarak baroların yıllardan beri çok başarılı çalışmalar yapan, özveri ve disiplinle çalışan çocuk hakları merkezleri var. Toplumda bunların faaliyetleri pek bilinmez. Bu merkezleri biraz tanıtalım. İstanbul Barosu Çocuk Hakları Merkezi’ni bize anlatırmısınız.

Hayrioğlu : İstanbul Barosu Çocuk Hakları Merkezi, 2253 sayılı Çocuk Haklarının Kuruluş Kanununun yürürlüğe girmesinden sonra 1988 yılında Çocuk Mahkemeleri Komisyonu olarak kurulmuş. Arkasından da Çocuk Hakları Komisyonu’na dönüşmüş. Çalışmalar devam ettikçe birikimimizi çocuk için daha fazla anlam ifade edecek biçimde, daha verimli kullanabileceğimiz şekilde yeni bir çalışma düzenine ihtiyaç duyduk ve bu ihtiyacın sonucunda 2000 yılında komisyonumuzu merkeze dönüştürdük. Merkezin esas amacı; suça ve istismara maruz kalan çocuklarla sanık çocukların mahkemelerde avukatlığını yapmak. CMUK servisimizce çocuğun temsil edilerek haklarından üst düzey faydalandırılması için avukat görevlendiriliyor. Mağdur çocuklara, hukuki yardım biriminde hizmet-içi eğitimden geçmiş, ihtisaslaşmış gönüllü avukatlar hizmet vermekte. Merkezimizde avukatlık ve hukuki danışmanlık hizmetleri sabah ve öğleden sonra olmak üzere nöbetçi avukatlar tarafından veriliyor. Günlük nöbet tutuluyor ve bu nöbetler sırasında da her türlü hukuki yardım veriliyor. Bize intikal eden olayların bir kısmı henüz yeni aşamada olaylar olduğu gibi, davası açılmış görülmekte olan davalarla ilgili olaylar da oluyor.

Polat : İstanbul en büyük ilimiz ve burada çocuklara böyle bir hizmet veriliyor. Türkiye geneline baktığımız zaman herhangi bir şehrimizde yine mağdur durumda olan bir çocuk için bu hizmeti verecek Baro Çocuk Merkezi yada Komisyonu var mı? Hizmet Türkiye’de yaygın mı?

Hayrioğlu : Var. Diğer Barolardaki arkadaşlarla biraraya geldiğimiz toplantılarımız oluyor. İstanbul Barosu’nun düzenlediği meslek-içi eğitimlere katılıyor bu arkadaşlarımız. Kendi bünyelerinde de zaman zaman başka nitelikte meslek-içi eğitimler düzenliyorlar. Onlar da yine çocuk komisyonu olarak çalışıyorlar. Zannediyorum Ankara ve İzmir’de merkeze dönüşmüş durumda. Komisyonlarda içlerindeki Baro Yardım Bürolarından kaynaklanan sıkıntılar oluyor, hizmete başvuru sayıları az olduğu için kendilerini geliştirme anlamında kısıtlı kalıyorlar ve merkezleşemiyorlar. Bu anlamda İstanbul Barosu Çocuk Hakları Merkezi işi en önde götüren merkezlerden biri oluyor.

Polat : Çocuk Hakları Sözleşmesi’ni farklı uzmanlarla farklı açılardan irdeliyoruz. Çocuk haklarını bir bütün olarak ele alacak olursak hukuksal olarak çocuk hakları nedir? Hukukumuzda çocuk hakları kavramı nasıl yeralmaktadır?

Hayrioğlu : Çocuk hakları nedir dendiğinde bizim mevzuatımız var, bir de uluslararası düzenlemeler var. Uluslararası düzenlemeler açısından baktığımızda elimizdeki en önemli belge Birleşmiş Milletler’in Çocuk Haklarına Dair Sözleşmesidir. Bu Sözleşme ’95 yılından beri ülkemizde de iç hukuk normunda yürürlüğe girmiştir. Sözleşme’nin düzenlediği genel prensipler itibarıyla sayacak olursak; ayrımcılığın önlenmesi, çocuğun görüşünün alınması, çocuğun yüksek yararı, 18 yaşına kadar herkesin çocuk kabul edilmesi, yaşama ve gelişme hakkı diye kısaca toparlayabiliriz. Bir de Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin uygulanmasına ilişkin Avrupa Sözleşmesi var. Bu da mevzuatımıza girmiş durumda. Avrupa Sözleşmesi’nin uygulamada faydalarını çok görüyoruz. Yargıtay artık kendi içtihatları içerisinde Avrupa Sözleşmesi’ni kabul eder hale gelmiş durumda. İç mevzuatımıza baktığımız zaman ise Türk hukukunda çocuk haklarına dair son derece karmaşık düzenlemeler var. Ülkemizde özel bir ‘çocuk hakları kanunu’ yok. Her kanun içerisinde çocuklara yönelik düzenlemeler var. Farklı kanunların maddeleri arasında çelişkiler olabiliyor.

Polat : İç hukuk normu kavramını biraz açalım. İç hukuk normu ne demek?

Hayrioğlu : İç hukuk normu, tıpkı bizim kendi kanunlarımız gibi hüküm ifade etmek demek. Anayasa’nın 90. maddesi değiştikten sonra artık tüm uluslararası sözleşmeler bir iç hukuk normu haline gelmiştir. Mevcut kanunlarımız aksini söylese dahi uluslararası sözleşmeler uygulamada geçerli olacak.

Polat : Taraf olduğumuz uluslararası sözleşmeler, ulusal kanunlar başka türlü ifade etse bile geçerli sayılıyor. O halde taraf olduğumuz Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin maddeleri çocuk haklarıyla ilgili Türkiye’de yürürlükte olan maddeler.

Hayrioğlu : Evet, böyle diyebiliriz.

Polat : Çocuk haklarıyla ilgili geçerli olan esasların kaynağını Çocuk Hakları Sözleşmesi olarak tespit ettikten sonra Çocuk Hakları Merkezi’ne ne tip başvurular oluyor biraz bunları konuşalım ve bugüne kadar kaç tane başvuru olduğunu öğrenelim.

Hayrioğlu : Çocuk Hakları Merkezi 2002 yılından beri başvuru almakta ve 2002 yılı verilerine baktığımız zaman toplam başvuru sayısı 64. 2003 yılı verilerinde ise toplam başvuru sayısının 237’ye çıkmış olduğunu görüyoruz.

Polat : Merkez’e başvuru sayısında bir artış var. Bunu neye bağlıyorsunuz? Olgu sayısında mı artış oldu yoksa hizmete başvuru bilinci mi gelişti?

Hayrioğlu : Hizmeti duyurmamıza bağlı olarak oldukça iyi oranda bir artış bu. Bunda radyoların, televizyonların ve diğer basının etkisi var. Duyurularda her türlü hukuki yardım ve avukatlık hizmetinin ücretsiz olduğunu üzerine basa basa söylüyoruz. Bu da insanlarda bir gitme eğilimi yaratıyor, başvurma eğilimi yaratıyor. Meslek-içi eğitimden geçmiş arkadaşlarımız da mağdur çocuklara ve ailelerine nasıl yaklaşacakları konusunda bilgili oldukları için bireyler rahatsızlık duymadan başvurabiliyorlar. O yüzden başvuru sayımız artmış. 2004 yılının ilk 6 ayında da 169 başvuru olmuş. Bu demek oluyor ki çalışmalarımız ve yaptıklarımız karşılığını buluyor. Bu da bizi sevindiriyor doğrusu. Merkeze gelen başvuru tiplerine baktığımız da bu konuda tam net rakkamlar yok ama ağırlıklı olarak babalık davaları ve babalık davalarından kaynaklanan kayyum atamaları ağırlıklı olarak karşımıza çıkıyor.

Polat : Babalık davaları derken neyi kastediyoruz? Mağdur çocuklara verilen hizmeti örneklemek açısından bu tip davaların seyri nasıl oluyor?

Hayrioğlu : Babalık davaları derken; gayr-ı meşru çocukların babalarının tanınması ve nüfusa geçirilmesi davalarından bahsediyoruz. Çocuk adına yada anne adına davayı açıyoruz. Dava açtığımız kişinin baba olduğunun tespitini istiyoruz. Tespitte DNA testlerinden faydalanıyoruz. Burada disiplinlerarası bir çalışmadan bahsediyoruz tabii. Çocuk hakları dendiği zaman yalnızca hukuki boyutu yok olayın. Pek çok kurumun birarada çalışmasını gerektiren bir alandan bahsediyoruz. Biz merkez çalışmalarımız sırasında, katıldığımız diğer toplantılarda da her zaman için işbirliği halinde olmamız gerektiğini üzerine basa basa vurguluyoruz. Merkez olarak bugüne kadar yaptığımız işbirlikleri açısından çok fazla da sıkıntı yaşadığımız söylenemez ama diğer kurumlar bakımından Devlet’in kendi kurumları arasında dahi sıkıntılar yaşandığı kulağıma geliyor. Demek ki birşeyleri yaşarken yalnızca toplantılarda değil, insanları çalışma hayatında da görmek gerekir diye düşünüyorum. Biraz daha birbirimize karşı anlayışlı olmalıyız çünkü hepimiz burada çocukları amaç edinmişiz. Çocuk yararına, çocuğun üstün yararını gözeterek hareket ediyoruz. Bu anlamda bu anlayışı yitirmememizi hep diliyorum.

Polat : Çok doğru söylüyorsunuz. Gerçekten çocuk hakları konularına baktığımız zaman sadece hukukçular yada sadece doktorlar, kolluk güçleri, sosyal hizmet uzmanları yada psikologlar yok. Hepsi birlikte çalıştıklarında ancak sonuca ulaşmak mümkün oluyor ve hiçbirinin işi diğerinden daha az değil. Yani ilk tespiti, teşhisi koyan, tedaviyi yapan doktor daha sonrasında olayın tüm ailesel boyutunu inceleyen sosyal hizmet uzmanı, tüm hukuksal prosedürü izleyen hukukçular, çocuk polisi gerçekten çok önemli görev üstleniyorlar ama Türkiye’de takım çalışması hususunda biraz sıkıntı var. Takım çalışmasına alışana kadar herhalde biraz vakit kaybı olacak gibi gözüküyor. Söylediğiniz gibi toplantılarda biraraya gelip “yapalım” demek kolay. Uygulamada olayı herkes kendi etkinlik ve yetkinlik alanı tartışmasına sokunca; “sosyal hizmetler hayır bu bizim vakamız, çocuk polisi hayır bu bizim vakamız, öteki hayır bu bizim vakamız” deyince, sıkıntı yaşanıyor. Bununla ilgili hemen somut bir örnek verelim. Dünyada çocuk istismarı konusunda hizmet veren rehabilitasyon merkezlerinin, konusunda uzman dernekler tarafından kurulmuş, Devlet tarafından denetlenen yapılar olduklarını görüyoruz. İngiltere’de, Amerika’da, Fransa’da hep bu tip yapılanmayı görüyoruz. Devlet hizmet üretmekten çok denetleme görevini üstleniyor. Türkiye’de ise durum farklı. Bizde sivil toplum kuruluşlarının, uzman derneklerin bu tip merkezler açabilme hakları yok. Sadece Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu bu tip merkezler açma yetkisine sahip. Bu tarz uygulama neticesinde geldiğimiz sıkıntılı nokta belli. İstismara maruz kalmış çocuktan, ensest vakalarından bahsediyoruz. Evinden ayrılması gereken çocuktan bahsediyoruz. Peki bu çocuk evinde kalamayacaksa nereye gidecek? Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’na. Bu kurumlar koğuş gibi, hangar gibi. Bazıları 40 yataklı ve bazen onlarda bile yer olmuyor. Yer olsa bile hizmette kalite sorunu var. Tabii Türkiye’de sadece bir tek sosyal hizmetler yüksek okulu var. Sadece buradan yetişen yılda 25-30 öğrenciden bahsediyoruz. İkincisi için henüz bir adım atılmış değil. Bu tip sıkıntıların olduğu düzende birlikte çalışma kültürünü çabuk edinmezsek, o sinerjiyi yaratamazsak tabii sonuçları daha problemli olacak.

Çocuk Hakları Merkezi’ne gelen olgulara geri dönecek olursak, istismar olgularıyla karşılaşılıyor mu? Bunlar ne tip istismar olguları oluyor? Yine tabii uygulama açısından bu tip olgular nasıl işlem görüyor? Uygulamada yaşanan problemler var mı?

Hayrioğlu : Bize genellikle 18 yaşından küçük çocuklar geliyor. Cinsel istismar olguları ağırlıkta. Ensest olguları da var. Az önce birlikte çalışmaktan bahsettik, birlikte çalışamamaktan kaynaklanan bir takım sıkıntılarımız oluyor. Cinsel istismar vakalarında özellikle raporlandırmalarda sıkıntılar yaşıyoruz. Rapor alımında gecikmeler olabiliyor. İspat edici belgelere ve şahitlere ulaşmada zorluklar yaşıyoruz. Cinsel istismar aile içinde yaşandığı zaman çocuğun birilerine açılamama sorunu oluyor. Dolayısıyla istismarın ortaya çıkmasında gecikmeler oluyor. Buna bağlı olarak sonradan açtığımız davalar maalesef olumlu bitemiyor, beraatle sonuçlanıyor. Bu beraatlerin arkasından ‘haksız suç isnadı’ davaları geliyor. Yine aynı şekilde aile içerisinde dayağın geleneksel yapımız içerisinde bir terbiye yöntemi olarak seçilmiş olması en büyük sıkıntılarımızdan birisi. Bir de mağdur veya sanık olsun çocuklarla ilgili olarak verilen raporlarda çok daha özenli davranılması gerekirken bu gözden kaçabiliyor. Burada üzerinde durmak istediğim farik-mümeyyizlik raporu diye nitelendirdiğimiz, hukuken tam yetkinlik ve erginlikle ilgili çocuğun tam yetkin ve ergin olduğuna ilişkin raporlar son derece üstün körü diye tabir edeceğim çok kısa bir görüşme sonrasında veriliyor. Halbuki bu çok önemli bir rapor. Adli tıpçılarımızın bunun üzerinde durması bizim özel isteğimiz haline dönüştü ve biz merkez olarak bu alanda bir çalışma yapmayı planlamaktayız.

Polat : Çocuk açısından farik-mümeyyizlik neden önemli? Farik-mümeyyizliğe hangi yaş grubunda bakılıyor?

Hayrioğlu : Farik-mümeyyizliği 15 yaş grubunda bakıyoruz.

Polat : 11 yaşını bitirmiş 16’dan gün almamış çocuklarda yaptığı işin, suçun ve sonuçlarının farkında olup olmadığını yani çocuğun yetkinlik ve olgunluğunu araştırmak gerekiyor. Devlet bu görevi bilirkişi olarak adli tıp uzmanlarına yüklemiş ama Türkiye’de adli tıp uzmanı sayısı yeterli olmadığı için farik-mümeyyizlik raporlamasını sağlık ocaklarındaki hekimler de yapabiliyor. Çocukla görüşme esnasında “bugün ayın kaçı, Cumhurbaşkanı kim?” gibi iki-üç soru soruluyor. Bu doğru bir yaklaşım değil.

Hayrioğlu : Hayır değil. Uygulamada bunun sıkıntısını yaşıyoruz çünkü bu rapor sözkonusu çocuğun alacağı cezayı belirleyecek olan bir rapor. Hakimin takdir hakkını etkileyici olması nedeniyle çok önemli bir rapor.

Polat : Gerçekten farik-mümeyyizlik muayeneleri Türkiye’deki önemli problemlerden bir tanesi. Kanuna göre 11 yaşından küçüklerin zaten ceza ehliyeti yok. 12-15 yaş grubunda olupda suç işlemiş olan çocukların cezalandırılması ise çocuğun farik-mümeyyiz olup olmamasına bağlı. Bilirkişi çocuğun ceza görüp görmemesine karar veriyor. Çocuğun yaşamını derinden etkileyecek böyle bir kararın verilmesinin üstün körü bir muayene ile yapılıyor olması çok vahim bir tablo çiziyor. Bu açıdan Baro’nun bu konuda çalışma başlatması hakikaten çok önemli.

Baro Çocuk Hakları Merkezi’ne gelen olgulardan bahsederken birinci sırada babalık davalarından bahsettik sonra istismar olguları dedik. Bunlardan başka ne gibi olaylar geliyor?

Hayrioğlu : Velayet meselelerine sıklıkla rastlıyoruz. Yine aynı şekilde nüfus kaydının düzeltilmesine, nesebin düzeltilmesine ilişkin istemler geliyor. Başvuru sıklığına baktığımız zaman, boşanmış anne-babalarda çocukla anne veya baba arasında kişisel ilişkinin kurulmasına ilişkin; çocuk annede kalıyorsa babayı nasıl ve ne zamanlarda görebilecek veya tam tersi, davalar çok sık karşımıza çıkıyor. Boşanmış ebeveynlerin çocuklarını görme hakları olduğu gibi çocuğunda hem anne hem de babayla vakit geçirme hakkı var.

Polat : Çok güzel. Çocuğu ilgilendiren oldukça geniş kapsamda; çocuğun mağdur olabileceği her türlü olay grubunda, çocuğa yardımcı ve çocuktan yana tavır koyabilen bir merkez konumundasınız. Peki bu Merkez’e kimler başvuru yapabilir?

Hayrioğlu : Başvurucunun niteliği ne olursa olsun herhangi bir istismara uğramış, ihmale uğramış çocuğa bizim tarafımızdan avukatlık hizmeti sunulmakta. Bu tarz mağduriyetler yaşayan çocuklar veya bu çocuklar adına yetişkinler hergün Merkez’i arayıp hizmet talep edebilirler.

Polat : Merkez’e yapılan başvurularda velayet hakkı için talepte bulunanlar var dedik. Velayet hakkı çok önemli bir kavram çünkü her ne kadar yetişkine verilmiş bir hak olarak görülsede aslında çocuğun korunma, yetişme ve eğitim alma hakkının ebeveynlerce sağlanması olarak toplumda algılanmalı. Biraz velayet hakkından bahsedelim.

Hayrioğlu : Çocuklara bakma ve yetiştirme aile hukukunda eşlerin ortak yükümlülüğü olarak düzenlenmiş. Hatta bu yükümlülük yalnızca kendi çocukları için değil üvey evlatları için de sözkonusu olan bir yükümlülük. Bu yükümlülüğünün kapsamını yasa; çocuğun bakım, gözetim, korunma, eğitim, maddi ve manevi ihtiyaçlarını imkanları dahilinde karşılamak, olarak belirlemiş. Eşlerden birisi bu sorumluluğunu yerine getirmediği zaman diğer eş hakimin müdahalesini isteyebiliyor. Bu Medeni Kanunumuza yeni girmiş bir madde. Hakim durumu değerlendiriyor ve gerekli tedbirleri alıyor.

Polat : Bir örnekle gidelim; anne-baba ve çocuk evde yaşıyorlar, baba çocuğa karşı görevlerini yerine getirmiyor. Bu durumda anne mahkemeye başvurarak gerekli tedbirlerin alınmasını talep edebiliyor. Gerekli tedbirler neler? Hakim ne kararlar verebilir?

Hayrioğlu : Hakim öncelikle annenin bu talebini haklı bulmalı. Haklı bulmuş olması halinde, yine somut duruma bakacak ve önlemlerden hangisi uygunsa o önlemi alacak. Çok vahim olmayan durumlarda, problemin başlangıç safhasında uyarıda bulunma, uzlaştırmaya çalışma gibi önlemler alabilir. Birlikte yaşamaya ara verilmesini sağlayabilir. Birlikte yaşamaya ara vermek evde kimin kalacağı sorununu yaratıyorsa eğer, böyle bir tedbire başvurabilir. Parasal katkının belirlenmesi tedbiri alınabilir. Örneğin; baba çalışıyor ama eve katkı sağlamıyorsa, çocuğun eğitim ve diğer maddi ihtiyaçlarını karşılamıyorsa, babanın maaşının belli bir kısmının aile bütçesine sokulmasına yönelik tedbir kararı verebilir. Yine aynı şekilde bir eşin başkalarından olan alacağını borçlulara emir vererek borcun diğer eşe ödenmesi kararını alabilir. Eşlerden biri tasarruf yetkisini çok kötü kullanıyorsa, tasarruf yetkisinin sınırlandırılmasına da karar verebilir hakim.

Polat : Yetkiler epey geniş tutulmuş. Bu tedbirlerin alınmasında aile mahkemesi mi yetkili?

Hayrioğlu : Evet bunlarda görevli mahkeme aile mahkemeleri.

Polat : Hazır mahkemelerden söz açılmışken çocuk mahkemeleri konusuna da değinelim. Çocuk mahkemeleri her ilde olmak zorunda mı? 1988’de çocuk mahkemeleri kurulsun denmiş ve başlamış. Aradan geçen 16 yıldan sonra bakıyoruz ki Türkiye’de sadece beş ilde; İzmir, Ankara, İstanbul, Trabzon ve Diyarbakır’da çocuk mahkemesi mevcut. Demek ki kağıt üzerinde herşeyi yapalım, edelim, şöyle olmalı diye belirliyoruz ama uygulamaya gelince bunlar konusunda adım atmıyoruz. Bunca senede sadece 5 ilde kurulabilmiş, diğer illerde çocuk mahkemeleri yok.

Hayrioğlu : Uzman mahkeme sıfatını verdiysek eğer çocuk mahkemelerinin biran önce kurulması gerekiyor. Gerçi çocuk mahkemeleri mağdur çocuklardan çok sanık çocukları ilgilendirdiği için çocuk mahkemeleri ile aile mahkemeleri arasında bir bağlantı yok ama çocuk mahkemeleri çocuk hakkında koruma kararının alınmasıyla da görevli.

Polat : Sonuçta çocuk mahkemelerinin çok önemli görevleri var. Çocuklar suç dahi işlemiş olsalar biz bu çocukların suça itildiklerini dolayısıyla aynı zamanda mağdur olduklarını söylüyoruz. Çocuğun suça itilmiş dahi olsa topluma geri kazanımları önemli, mümkün olduğunca örselenmeden yargı aşamasını geçmesi önemli. Bu durumda çocukların uzmanlar eşliğinde yargılanması gerekliliği var. Yargılanma aşamasında pedagog, psikolog, sosyal hizmet uzmanları olmalı ve bunların eşliğinde, raporların eşliğinde karar verilmeli. Uygulamaya baktığımızda ise çocuklar elleri kelepçeli mahkemeye getiriliyorlar, yetişkinlerle aynı ortamda bulunuyorlar ve uzman raporları çocuğa has titizlikle hazırlanmıyor.

Hayrioğlu : Evet. Çocuk mahkemelerinde yargılanmakta olan çocuklar suça itilmiş çocuklar. Suça itilme sebepleri onları mağdur kılmakta. Biz ayrıca bu konuda da bir takım çalışmalar yapıyoruz, istatistiksel veriler var elimizde. Yani aileden kaynaklanan suça yönelme eğilimi var bu çocuklarda ve bunların giderilmesi, rehabilitasyonunun yapılması gerekliliği var. Eğer bu çocuklar suça yönlenmişlerse, tüm toplumun bunda payı var demektir.

Polat : Çok doğru. Bu yüzden www.0-18.org adresinde “0-18 Vurursan Kırılır” Çocuk Hakları İçin Yurttaş Hareketini başlattık. Amacımız toplumu çocuğun hakları konusunda bilinçlendirmek ve uygulamanın takipçisi olmak. Açık Radyo’da gerçekleştirdiğimiz bu program da hedeflerimize yönelik bir çalışmadır. Geçtiğimiz hafta sitemize bir emniyet müdür yardımcısından; “Sanık çocukların hakları nelerdir?” şeklinde bir soru geldi. Gerçekten hangi kimlikte olursa olsun çocuğun hakları var. Sokakta yaşıyorsa da, çalışıyorsa da hakları var, istismara maruz kalan, eğitimde olan, çalışan, engelli olan tüm çocukların sadece çocuk olmaktan kaynaklanan hakları var ayrıca, içinde bulundukları durum nedeniyle de hakları var. 0-18 yaş arasında herkes çocuksa, o yaş arasındaki herkes her konumda haklarını sonuna kadar savunabilecek, yaşayabilecek konumda olmalıdır. BM Çocuk Hakları Sözleşmesi’ni Taraf Devlet olarak imzalayan tüm ülkeler gibi Türkiye’nin de bunu sağlaması mecburiyettir.

Aile mahkemelerinden ve velayet hakkından bahsediyorduk. Çocuğun bakımının ebeveynlerden biri tarafından ihmal edildiği, gerekli bakımın sağlanmadığı durumda hakim çocuk yararına gerekli tedbirleri alır dedik. Tedbirleri sıraladık. Devam edecek olursak aile mahkemelerinin çocuk yararına başka nasıl görevleri var?

Hayrioğlu : Anne-babanın çocuklarının bedensel, ruhsal, zihinsel, ahlaksal ve sosyal gelişimini sağlamak ve korumak yükümlülüğünü yerine getiremediği durumlarda aile mahkemelerin üzerine düşen görevler var. Bu durumda olan çocuğun korunması sözkonusu. Çocuğun korunması konusunda yasada belirlenmiş üç tane önlem var: koruma önlemleri, çocuğun yerleştirilmesi ve velayetin kaldırılması. Velayetin kaldırılması alınacak önlemler arasında en ağır olanı.

Polat : Velayetin kaldırılması ne demek? Velayetin kaldırılmasını doğuran sebepler neler?

Hayrioğlu : Anne ve babanın çocuk üzerinde velayet hakkı ve yükümlülüğü var. Eğer anne-baba bu yükümlülüğünü yerine getirmiyorsa mahkeme kararıyla çocuk üzerindeki velayet kaldırılıyor ve çocuğa bir vasi atanıyor. Alınanbilecek en ağır tedbir bu. Bu durumda çocuğa atanan vasi çocukla ilgili iş ve işlemleri takip ediyor. Çocuğu korumaya yönelik alınacak tüm tedbir kararları geçici mahiyette. Durumlarda iyileşme olduğu zaman bu kararlar kaldırılabilir.

Velayet görevinin gereği gibi yerine getirilmediğini öngören sebepler ise; anne-babanın deneyimsizliği, anne-babanın hastalığı, anne-babanın özürlü olması, anne-babanın başka yerde olması ve benzeri sebepler olarak yasada yeralmış. Bu koşulların varlığı velayet görevinin gereği gibi yerine getirilmediğini gösteren durumlar. Bu haller varsa artık velayetin anne-babadan alınması gerekiyor. Bugünkü mevcut olan düzenleme gereğince velayetin bir çocuk için kaldırılmış olması ailedeki tüm çocukları ve doğacak olanları da kapsıyor veya kararda buna ilişkin olarak aksine bir hükmün olması gerekiyor.

Polat : Bu çok yerinde bir düzenleme. Eğer anne-baba bir çocukla ilgili yükümlülüklerini yerine getiremiyorsa veya çocuğa zarar verebiliyorsa diğerleride risk altında demektir. Böylece belki henüz zarar görmemiş ancak görme potansiyeli yüksek çocuklarda korunmuş oluyor.

Yasa hakikaten gerekli tedbirlerin alınması için uygun ancak uygulamada bazı aksaklıklar olduğunu biliyoruz. Geçen dönemin Çocuktan Sorumlu Devlet Bakanı Hasan Gemici’nin gerçekten gerek sokak çocukları konusunda gerekse istismar konularında çok olumlu girişimleri oldu. Kendisiyle birlikte çok çalışmalar yaptık. O dönemde özellikle anne-babası tarafından sokakta çalıştırılan çocuklar açısından anne-babanın çocuk üzerindeki velayet hakkının kaldırılmasıyla ilgili problem yaşanıyordu. Şöyleki, yasada olmasına rağmen uygulamada çocuğun sokakta çalıştırılması nedeniyle anne-babanın velayet hakkı kaldırılmıyordu. Anne-baba çocuğu ticari amaçlı sömürüyordu ve bu çok yaygındı ama mahkemeye intikal eden olgular yoktu. Mahkemelerde velayet hakkının kaldırılması hiç ama hiç gerçekleşmiyordu. İlk defa sokakta çocuklarını çalıştıran babalarla ilgili velayet hakkının kaldırılması yönünde bir kampanya başlatıldı. Hakimlere ve savcılara eğitim verildi. Böylece mevcut kanunun işletilmesi sağlandı. Kanunların iyileştirilmesi, güncelleştirilmesi ve dünya standartlarına uyumlu hale getirilmesi hakikaten önemli. Ancak, mevcut kanunların işletilmemesi kanunun varlığını değersiz hale getiriyor.

Koruma kararları hangi durumlarda alınıyor?

Hayrioğlu : Koruma kararları; anne ve babanın çocuğa karşı yükümlülüğünü yerine getirmediği, çocuğu ağır zarara uğrattığı durumlarda mahkeme kararıyla çocuğun anne-babadan alınarak koruyucu aile yanına veya bir kuruma yerleştirilmesini içeriyor. Fakat uygulamada idari nitelikte koruma kararları da var. Acil durumlarda; ensest olgularda, aşırı yaşamsal tehlikenin yaşandığı fiziksel istismar durumlarında çocuğu ailenin yanında bırakmak tehlikeli oluyor ve valilikten alınacak idari bir kararla çocuk koruma altına alınabiliyor. Sonrasında tabii muhakkak mahkeme kararı alınıyor.

Polat : Koruma kararının alınma sıklığından bahsedecek olursak tabii ki her risk altındaki çocuğumuzun korunmasını sağlamak gerekiyor ama pratikte Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’nun mevcut yapılarının, kapasitesinin ve hizmet kalitesinin beni korkuttuğunu açıkça ifade etmeliyim. Tüm iyi niyetli çabalara rağmen hakkında korunma kararı alınan çocukların korunma altına alınacakları yerler açısından sıkıntı olduğu bir gerçek. Bu nedenle çocuğun mümkün olduğunca aile içinde kalmasına ve yetiştirilmesine çaba sarfediliyor ve tabii ailelerin bu anlamda desteklenmesi gerekiyor. Demek ki çocuk hakkında koruma kararının alınması için hakikaten titiz bir soruşturma yapılması gerekiyor.

Hayrioğlu : Bu konuda aynen sizin gibi düşünüyorum. Önceliğin her zaman için çocuğun aile yanında aile ile birlikte rehabilitasyonunun sağlanması olduğu fikrindeyim. Hatta mevzuatın değiştirilerek ön kurumlar yapılandırılması gerektiğine inanıyorum. Biz de maalesef ön kurumlar yok. Risk altındaki çocukları ve aileleri önceden tespit edecek bir ön kurum oluşturulmalı. Bu ön kurumda sosyal hizmet uzmanları aile ziyaretleri yaparak incelemelerde bulunmalılar. Risk altında bulunan ailelere gerekli yönlendirilmeler yapılmalı ve aile desteklenmeli. Buna rağmen olay yaşanırsa ancak o zaman çocuk hakkında korunma kararı alınmalı ve çocuk artık en son çare olarak aileden alınıp kuruma yerleştirilmelidir.

Polat : Gerçekten koruma kararı ancak yaşamsal tehlike varsa yada ensest gibi gerçekten çocuğu yıkıcı etkisi olan bir olay yaşanıyorsa alınabilecek bir karar. O zamana kadar direnmek gerekiyor. Tabii koruma kararıyla ilgili önce kurumların düzeltilmesi gerekiyor diye hatırlatalım.

Bu hafta İstanbul Barosu Çocuk Hakları Merkezi’nden Av. Sunay Hayrioğlu ile söyleştik. Merkez’de çocuk yararına çok değerli hizmetler veriyorlar. Hizmete ulaşım için kendisinden Merkez’in telefon numaralarını alalım. Kendisine katılımı için çok teşekkür ediyorum.

Hayrioğlu : Ben teşekkür ederim. Toplumda çocuğun yararını üstün tutan çocukça yaklaşımlara ağırlık verelim diyerek İstanbul Barosu Çocuk Hakları Merkezi’nin direkt telefonunu vereyim : 0212-245 65 51 ve İstanbul Barosu’nun telefonu 0212-251 63 25.

Uyuşturucu Olgusu (1), Av. AYDA TANYELİ, İstanbul Barosu

2010-09-12T04:32:00.000-07:00

Polat :

Yoksunluk Dişi Kahraman God’s Medicent Kan Çiçekleri ve Tanrı’nın İlacı

Biçim ve aşk insanı terk ettiğinde
Zaman olayların birbiri ardına sıralanmasıdır
Korkma, yargılama, ol ama unutma
İlişki en az iki kişi arasındadır
Tanrı bir birlikteliktir
Ve biz Tanrılarımız’a kendilerimiz için inanıyoruz ki
En yoksunluk çeken odur aslında.

Bu şiir Can Tanyeli’nin. Can kim? Can, 04 Mart 2004’de kaybettiğimiz; geleceği çok parlak olan ve hakikaten pırıl pırıl bir gencimizdi. Bugünkü konuğum da Can’ın annesi Av. Ayda Tanyeli. Biliyorum hem benim için hem de Ayda için zor bir program olacak ama düşündük ki bu programı yaparsak uyuşturucu sorunları yaşayan insanlara bir ışık tutabiliriz. Ayda’nın yaşadıklarını ben biliyorum ve eğer insanlarla yaşanan acıları paylaşırsak, onlarda gerek çocuklarımızın uyuşturucu kullanımını engellemek gerekse uyuşturucu tuzağına itilmiş olanların rehabilitasyonu için yapabilecekleri şeylerin neler olduğunun farkına varırlar. En azından, “Ben ne yapabilirim ki?” sorusunun; hep sorulan ancak cevaplaması en zor soru budur, cevabını belki burada bulabilirler. O yüzden Ayda ile bu programı yapmaya karar verdik. Bu biliyorum Ayda için çok zor bir program ama Can ile birlikte uyuşturucuyla nasıl mücadele ettiklerini duyunca çok güçlü bir kadın olduğunu anlayacaksınız. Kendisine uyuşturucu sorunumuzun çözümüne katkıda bulunmak üzere programa katıldığı için teşekkür ediyorum. Burada konuşacaklarımız belki bir çok başka aileye, çocuğa, gence uyuşturucuyla ve bağımlılıkla ilgili gerçekleri öğrenme şansını verecek.

Uyuşturucu her geçen gün artan bir problemimiz. Buna rağmen sorun Türkiye’de daha yeni yeni konuşulmaya başlandı. İnsanlarımız daha yeni yeni uyuşturucudan korkmaya başladı. Türkiye konumu itibariyle uyuşturucu maddelerin bir geçiş yeri, yani doğuda üretiliyor ve batımızda satılıyor. Zaman zaman doğudan batıya akış engellendiğinde uyuşturucu Türkiye’de birikiyor ve pazar buluyor. Para, seks ve uyuşturucu bir üçlü aslında. Uyuşturucu kullanımının yaygınlaşması için çaba sarf ediliyor, bağımlı uyuşturucu bulabilmek için paraya ihtiyaç duyuyor ve zaman içerisinde satıcı haline geliyor. Bu bir çark ve çark sürekli dönüyor. Çarka kapılanlar genellikle hiç aklınıza gelmeyecek kişiler oluyor, biraz sonra konuştuğumuzda da göreceksiniz; Can gibi, İtalyan Lisesi’ni bitirmiş, üniversitede okuyan, çok güzel şiirleri, besteleri olan, her yönüyle mükemmel çocuklar. Ben de tanıdığım için rahatça söylüyorum Can iyi yetişmiş bir çocuktu. Sadece ve sadece tanıdığı bir arkadaşı yüzünden uyuşturucuya alışmış ve 2 yıl boyunca kurtulabilmek için her şeyi denedikten sonra hiç olmadık bir zamanda çok kötü bir şekilde Can’ı kaybettik. Can için artık ne söylesek boş ancak yaşanmışları dinlemek ve bunlardan öğrenmek çok önemli.

Ne zaman başladı Ayda? Bu olayı ilk defa ne zaman fark ettin?

Tanyeli : Can İtalyan Lisesi 2. sınıftayken, Fatih’te bir camii avlusunda koma halinde bulundu. Vakıf Guraba Hastanesi’ne kaldırılmıştı. Biz ilk orada uyuşturucu kullandığını öğrendik. Ondan önce hiçbir şekilde Can’ın uyuşturucu kullandığını anlamadık. En ufak bir şekilde ne davranış değişikliği, ne hareketlerinde bir değişiklik, ne tepkisel bir değişiklik, hiçbir şey yoktu. Koma halinde bulunduğunda henüz kullanmaya başlayalı 3 ay olmuştu. Biz Canla konuştuk ve derhal önlemler almaya karar verdik. Benim de hiç bilmediğim bir konuydu bu. Daha önce çevremizde böyle bir şey yaşanmamıştı. Şok oldum. Can’da anlaşılabilir bir belirtisi de yoktu. Bu ne kokan bir şey ne de izi olan bir şey. Davranışlarında bizi uyaracak hiçbir şey olmadı. Ancak şunu da düşünüyorum; buluğ çağında olması nedeni ile ikisi birbirine belki karışmış olabilir. Normal bir çocuğun buluğ çağı problemlerini Can da yaşıyordu. Onun için artı böyle bir bağımlılığın olabileceği hiç aklımıza gelmedi açıkçası.

Can’ın uyuşturucu kullandığını öğrendiğimiz zaman derhal AMATEM’de görevli bir doktor arkadaşımı aradım ve ne yapabileceğimi sordum. Jülide arkadaşım olduğu için tarafsız davranamayacağını söyledi ve bizi bir başka doktora yönlendirdi. Dr. Fatih Bey ile 8 ay boyunca AMATEM’de tedavisini sürdürdük ve Can bu tedavi neticesinde gerçekten uyuşturucudan arındı.

Polat : İlk Fatih Camii’nin avlusunda baygın bulunduktan sonra doktor gözetimi altına alındı. Yani okulu bıraktı ve orada mı kaldı?

Tanyeli : Hayır, okulu hiç bırakmadı. Tedavi okulla birlikte devam ederken Can’ı sürekli olarak gerek ben, gerek babası ve gerekse arkadaşlarımız hep birlikte denetim altına aldık. Hep yanımdaydı ve doktora hep birlikte gittik. Böyle bir yol izledik. Bu arada Can’ın uyuşturucuya nasıl başladığını öğrendim.

Polat : Nasıl?

Tanyeli : Can’ı uyuşturucu kullanmaya iten İtalyan Lisesi’nden Emre isimli bir arkadaşı ile o sırada Marmara Üniversitesi’nde öğrenci olan Emre’nin arkadaşı Koray’dı. Biz Can ile sürekli doktor kontrolündeyken yaz gelmişti Can’ı Bodrum’a; bir süre hava değişimi olsun diye, babasının yanına gönderdik. Sonradan öğrendik ki Emre ve Koray Can’ın peşini bırakmamışlardı ve birlikte eroin kullanmaya burada devam etmişler.

Polat : Çocuklar Can’ın arkasından Bodrum’a gitmişler ve burada Can’ın tedavi olduğunu bildikleri halde birlikte uyuşturucu mu kullanmışlar?

Tanyeli : Evet, Bodrum’da kullanıyorlar. Yavuz; Can’ın babası, bunu fark ediyor ve bulduğu maddeleri yok edip, bunlardan hesap soruyor. Bu sebeple çocuklar Yavuz ile kavga ediyorlar ve evi terk ediyorlar. Bunun üzerine Yavuz beni aradı ve ne yapacağını bilemediğini, hemen yanlarına gitmem gerektiğini söyledi. Hemen Bodrum’a gittim. Gitmeden önce Emre’nin babasını aradım. Kendisine; “Bakın ben Bodrum’a gidiyorum, sizin oğlunuz da uyuşturucu kullanıyor, benimle birlikte gelin, birlikte hareket edelim.” Bu arada Emre’nin dedesi de doktor ve O da Bodrum’da yaşıyor. Emre’nin babası herhangi bir tepki vermedi, inanamadı.

Polat : Baba uzun bir süre durumu inkar etmiş galiba.

Tanyeli : Bodrum’da Yavuz ile birlikte Emre’yi ve Koray’ı yanımıza alıp bir yerde oturduk. Neler yaşandığını ikisine de anlattırdım. Emre o sırada 2 yıldır madde kullandığını söyledi.

Polat : Çocuk 2 yıldır eroin kullanıyor, ailenin haberi yok ve duyduklarında da inanmakta istemiyorlar.

Tanyeli : Evet. Ailenin hiçbir şekilde haberi yoktu. O sırada Marmara Üniversitesi’nde okuyan Koray ise yaklaşık 6 veya 7 yıldır kullandığını söyledi.

Polat : Hesaplayınca çocuğun orta sonda falan yani çok küçük yaşta uyuşturucuya başlamış olduğu ortaya çıkıyor.

Tanyeli : Evet. Çok enteresandır; Emre’nin anne ve babası avukattır. Koray’ın ise kendi ifadesine göre; babası doktor, annesi eczacı. Koray’ın ailesi biliyor. Yani Koray’ın bu durumunu biliyorlar ve hatta Koray’ın bana ifade ettiği; “Babam öğrendi bu yüzden kalp krizi geçirdi.“ Bunu da o çocuk bana söyledi. Aslında hep kurtulmak isteyen ama bir türlü kurtulamayan çocuklar bunlar. Genel çerçevede değerlendirdiğinizde böyle olduğunu görüyorsunuz. Acımakla öfkeyi bir arada yaşıyorsunuz o çocuklara baktığınızda. Görmeniz lazım. Gayet düzgünler. Birisi üniversiteli, öbürü lise öğrencisi çocuklar. Oğlum da öyle idi. Son derece düzgün, son derece insancıl. Hepsi böyle. Güler yüzlü, iyi çocuklar.

Polat : Doğru, evet. Baktığınız zaman iyi özellikleri olan çocuklar aslında hepsi.

Tanyeli : İyi görüyorsunuz onları. Daha sonra Bodrum’dan Can’ı aldım ve İstanbul’a geldim. Öncesinde şunu belirtmem lazım; Can Bodrum’a gittikten sonra Emre ve Koray Bodrum’a O’nun peşinden gitmişler. Çünkü biz Can’ı zorlamayla gönderdiğimiz için Bodrum’a. O pek gitmek istememişti.

Polat : Gitmek istemedi ama siz dediniz ki; “Gideceksin, bu ortamdan çıkacaksın”.

Tanyeli : Ortamdan çıkıp biraz da dinlensin ve kendisine gelsin diye. Sonrasında Can ile birlikte İstanbul’a geri döndük. Hemen tekrar Emre’nin babasını aradım. Dedim ki; “Bakın ben Bodrum’a gittim oğlumla ve diğer arkadaşlarıyla konuştum. Oğlunuz bana 2 yıldır uyuşturucu kullandığını söyledi.“ Babasının bana cevabı şu oldu; “Siz, ona mutlaka tehditle zorlayıp söyletmişsinizdir. Benim oğlum kesinlikle kullanmaz böyle bir şeyi.” dedi ve telefonu yüzüme kapattı. Bunu ben ömrüm boyunca hep acıyla hatırlayacağım. O çocuğa benim dahi yardım edememem inanılmaz bir şey. Bu çocuğun babası da belirli bir kariyeri olan, avukat olan bir bey, annesi de avukat aynı şekilde.

Polat : İnsanlar gözlerini kapatıp, görmezlikten geliyor demek ki problemi.

Tanyeli : Fakat yıllarca sonra; tabii Emre hep inkar etmiş ailesine, Can, Emre’nin yine Türkiye’ye, geleceğini söyledi. Bunun üzerine tekrar Emre’nin anne-babasını aradım. Çünkü Can ile Emre’nin görüşmesini kesinlikle istemiyordum. Aslında iyi arkadaştılar ikisi ama eroin konusunda yaşadıklarımız nedeniyle görüşmelerini hiç arzu etmedim. Hep buna çabaladım.

Polat : Can eroini ilk nereden bulmuş?

Tanyeli : Bildiğim kadarıyla, Can’ın anlattıklarına göre İlk defa benim bildiğim kadarıyla, Emre tedarik etmiş. Daha doğrusu; Emre ile birlikte bir yere gidiyorlar, orada başka çocuklar da kullanıyor ve birlikte kullanıyorlar. İlk böyle başlamış oğlum ve benim oğlum ne sigara içerdi, ne içki içerdi. Bunlarla en ufak bir ilgisi yoktu. Ne acıdır ki ilk eroinle başladı. Ve tamamen yanlış arkadaş seçtiği için.

Polat : Tamamen yanlış arkadaş seçtiği için... Can çok yönlü bir çocuktu. Biraz önce şiirini okudum size. Şimdi ise kendi yaptığı bestelerinden oluşan bir CD var. Onun ilk parçasını çalacağım. Parçalarına isim vermekten çok part 1, part 2, part 3 diye gitmiş. O CD’yi size dinleteceğiz. Can’ın müziği ile baş başa bırakıyorum sizi. ...

Polat : Can eroini ilk defa Emre’den buldu ve sonra da Emre okumak için yurtdışına mı gitti? Nasıl oldu?

Tanyeli : Can da gitti. İlk Emre ile birlikte gittikleri bir yerde kullanmışlar dedim ama gittikleri yer Emre’nin tanıdığı bir yer. Emre o sırada zaten kullanıcı. Daha sonra Dr. Fatih Bey ile geçirdiğimiz 8 aylık bir tedavi süreci oldu. Tedavi sürecinde Can kendini toparladı ve düzeldi. Yanında hep ben vardım.

Polat : Can’ı sürekli kontrol altında tutuyordun.

Tanyeli : Sadece üç aydan beri kullanmasına rağmen uyuşturucu o kadar korkunç bir şey ki sürekli kontrol altında tutmak gerekli.

Polat : Sadece üç ay, öncesi de yok …

Tanyeli : Sadece üç ay. Tabii sonrası da yok. Üç ay kullanmış olmasına rağmen Can’ın üzerindeki etkisi yaklaşık yine iki, üç ay sürdü. Sekiz aylık tedavinin üç aylık ilk döneminde Can bir robot gibiydi. Zaman zaman doktora zorla götürüp getirdim. Sonrasında Can toparladı kendisini ve bizim çok üzüldüğümüzü gördü. Aynı zamanda bizim perişan olduğumuzu ve bu durumu saklamadığımızı gördü. Ben oğlumun uyuşturucu kullandığını öğrendiğim zaman bütün çocuğu olan arkadaşlarımı arayıp; “Bakın benim çocuğum böyle bir durumdaydı, 3 ay boyunca hiçbir şeyden haberimiz olmadı. Çocuklarınıza dikkat edin!” önerisinde bulundum. Doğrusu ben oğlumun eroin kullandığını hiçbir şekilde saklamadım. Bunu bütün insanları uyarmak adına, tanıdığım, çevremde ki bütün insanları uyarmak adına hep anlattım ve konuştum. Bu arada sürekli uyuşturucuyla ilgili bilgi edinmek için sormaya, okumaya, araştırmaya başladım. Tabii başka kimler kullanıyor? Can’ın okulunda başkaları var mı? Can’ın çevresinde var mı? Bütün bunları araştırırken baktım ki lisede, üniversitede aslında birçok öğrenci maalesef bunu kullanıyor ve satıyor. Yani böyle bahtsız bir sonuca ulaştım.

Sekiz aylık tedaviden sonra Can gerçekten kendisine geldi. Bu arada hem ilaç tedavisi, hem doktorun söylediği şekilde davranma ile İtalyan Lisesi’ni bitirdi. Üniversite sınavına girdi ve Yıldız Teknik Üniversitesi Sanat Tasarım Fakültesi’ni kazandı. Hazırlık sınıfında okurken Milano Devlet Üniversitesi’ne başvurdu ve Filoloji Bölümünü kazandı. Bir yıl Fransızca, İngilizce gibi yabancı diller okudu ve geri döndü. Orada da çünkü şu tür problemler yaşadık; okul bir devlet okuluydu ve fazla bir ücret gerekmiyordu ancak Milano’da Can’a ev bulmakta inanılmaz zorlandık. Hiç kimse Türkler’e ev vermek istemedi.

Polat : Neden Türkler’e kimse ev kiralamıyordu?

Tanyeli : Daha önce orada kalan öğrenciler hep problem olmuşlar. Can orada böyle bir sorun yaşadı ve bunu bize aktardı. Can Hande adlı çok tatlı kız arkadaşıyla gitmişti Milano’ya. Sekiz aylık tedavi sürecinde Hande’nin de ciddi çabaları ve bırakması için Can’a büyük yardımı oldu. Billur gibi bir kız çocuğuydu ve ben bana olan yardımları ve katkıları için O’na burada çok teşekkür etmek isterim. Hande halen İtalya’da okuyor.

Polat : Can İtalya’da kaldığı sürece eroin kullandı mı?

Tanyeli : Hayır, Milano’da hiç kullanmadı. Yanında Hande vardı. O, Can’a destek oluyordu.

Polat : Can İstanbul’a dönünce neler yaşandı?

Tanyeli : İstanbul’a geldi. “Anne ben bu okulu 10 senede bitiremem, dersler çok ağır, Milano’daki yaşam koşulları da çok zor onun için okula burada devam edeyim.” dedi. Burada hazırlık sınıfından ayrılıp gitmişti, sınava girdi ve birinci sınıfa başladı. Can ile ilk sene yine hiçbir problem yaşamadık.

Polat : Uyuşturucudan uzak durdu. Peki uyuşturucudan uzak durduğunu anlamak için neler yapıyordun, nelere dikkat ediyordun? Uyuşturucu kullanıp kullanmadığını nasıl anlıyordun?

Tanyeli : Bir anne olarak korku içime yerleşmişti. Her akşam Can görmeden, bilmeden, o uyuduktan sonra çantasını ve diğer eşyalarını araştırıyordum. Daha sonraları çok enteresan bir şeyin farkına vardım. Uyuşturucu kullanan çocuklar mutlaka kullandıkları belli olsun diye bir iz bırakıyorlar. Bu çok ilginç bir şey. Banyoda lavabonun yanında üzeri siyahlaşmış bir kaşık yada limon tuzu parçası gibi evle hiç ilgisi olmayan, evimizde hiç kullanılmayan maddeler. Bunları hep zaman geçtikçe anlayabiliyorsunuz. Dikkat ettikçe, bilgilendikçe.

Polat : Bilgi sahibi oldukça, eşyaların ne işe yaradığını öğrendikçe arada ilişki kurabiliyorsunuz.

Tanyeli : Bildikçe, dinledikçe, okudukça ama en çok dikkat ettikçe anlıyabiliyorsunuz. Müthiş bir dikkat ve müthiş bir şefkat gerektiren bir olaydır bu. O’nun kurtulması adına yapılabilecek her şeyi yapıyorsunuz ama aslında sonucu da biliyorsunuz. Hep yanlış arkadaş...

Polat : Can bir yıl boyunca uyuşturucu kullanmadı. Sonra başladığını nasıl anladın?

Tanyeli : Can Yıldız Üniversitesi’ne devam ederken “ayrı eve çıkmak istiyorum” diye tutturdu. Ben içimdeki korku nedeniyle izin vermedim. Beni ikna edemeyince babasını ikna etti. Can aslında İtalyan Lisesi’ne giderken biz Kadıköy’de oturduğumuz için okula giderken sabah altıda kalkmak zorunda kalırdı ve akşam geç dönebilirdi. Bu yol probleminden nefret ediyordu. “Anne, ben üniversiteye gidince okulun karşısında bir ev tutacağım.” derdi. Bu eskiden beri söylediği bir şeydi. Büyük tartışmalar sonucu Can’a Beşiktaş’ta, Yıldız Üniversitesi’nin karşısında bir ev tuttuk. Ufak bir daireydi ama bir aile apartmanı içerisindeydi.

Polat : Kontrollü ve güvenli olması açısından çevre çok önemli ve sen bunun için tutulacak evin ailelerin bulunduğu bir apartmanda olmasına dikkat ettin.

Tanyeli : Evet, bir aile apartmanı içerisindeydi. Hatta üst katta evsahibi hanım oturuyordu. Bir problem olduğunda ilgilenecek biriydi ve benim bütün telefonlarım kendisinde vardı. Can çok istediği için bu eve taşındı. Bu arada herkese sordum bir anne-baba olarak acaba doğru mu yapıyoruz, yanlış mı yapıyoruz? Herkes bizi Can’ı ayrı bir eve çıkartmamız konusunda destekledi. Bir de Can’ın birçok müzik aleti vardı. Müzikle iç içe bir çocuktu. Piyanosu, gitarları, diğer müzik aletleri vardı. Düşündük ki orayı bir nevi stüdyo gibi kullansın, müzik yapsın. Zaten her zaman bize gelip kalıyordu. Anahtarı vardı. Bizimle istediği gibi gelip yaşıyordu. Odası var, her şeyi var. Biz orayı aslında bir stüdyo gibi düşündük müziğini yapabilsin diye. Ev tutuldu, Can çok mutlu oldu, çok sevindi. Oradan okula gidip gelmeye başladı gerçekten.

Polat : Yine bir müzik arası verelim. Yine Can’ın parçalarından dinleyeceğiz. ...

Polat : Can’ın artık bir stüdyosu vadır ve eve de gidip geliyordu. Türkiye’de bütün koşullar lehine. Her an gözetim altında ve kullanmıyor. Sonrası?

Tanyeli : Daha sonra Can ikinci sınıftayken yani 2,5 sene kadar önce sürekli gözüm üzerinde olduğu için Can’da bir takım değişiklikler görmeye başladım.

Polat : Bunlar nasıl değişikliklerdi?

Tanyeli : Böyle bir ilgisizlik, bir duyarsızlık. Mesela yeni bir kızarkadaşı oldu ve bunu saklamaya başladı. Çok istememize rağmen kızarkadaşını bizimle tanıştırmıyor ve saklıyordu. Evine gidiyorumdum, eve bakıyorum, temizletiyordum. Can’a hep iyi koşullar sağlamaya çalışıyorum. Eve gittiğimde limon tuzu parçaları görüyorum. Artık daha bilgili olduğum için bunlar benim şüphemi çekti.

Polat : Evde neden limon tuzu var diye merak ettin.

Tanyeli : Limon tuzunu kullanmasını gerektiren bir şey yoktu.

Polat : Bunun dışında Can’ın genel halinde değişiklikler olmuşmuydu? Mesela dalgınlık gibi.

Tanyeli : Can daha iyi halli bir çocuk oldu.

Polat : Daha yumuşak, daha söz dinleyen...

Tanyeli : Evet, söylenenlerin tam tersine daha iyi, daha olumlu, daha ılımlı, daha söz dinler bir haldeydi. Ama Can’ı tanıdığım için normal koşulda tepki vermesi gereken bir olayda beklenen tepkiyi vermiyor ve uzaklaşıyor olduğunu farkettim.

Polat : Kayıtsızlık var.

Tanyeli : Bir kayıtsızlık başladı. Bu arada okulda inanılmaz başarılı.

Polat : Dersler iyi.

Tanyeli : Dersler çok iyi. Derslerde hocaları çok seviyor, okulda hiçbir sorun yok. Ama benimle olan ilişkisinde böyle bir durum sezdim. Bu arada ben tabii O’na belli etmemeye çalışarak kollarına bakıyorum.

Polat : Var mı herhangi bir şey? İzleri görebiliyor muydun?

Tanyeli : Üç ay boyunca kullandığı zamandan kalma izler vardı kollarında. Bir kere kolunuza enjekte ettinizmi izler çok uzun süre kalıyor. Mevcut izlere bir iz daha ekleniyor mu bunu anlayamıyorsunuz.

Polat : Bunlara ‘iğne picur’ izi deniliyor. İğne picur izi var ama acaba bu geçmişten kalan bir şey mi, yeni bir şey mi kararsız kalıyorsun. Çocukla da konuşmak istesen tepki verecek, ilişki kopacak bekli de bu sefer. Onu da istemiyoruz ve o yüzden soru işaretli bir dönem yaşandı.

Tanyeli : Böyle şüphe içinde bir dönem yaşandı maalesef. Ve Can yine Bodrum’a babasının yanına gitti. Babasıda aynı duyarlılıkla kendisini takip etti. İkimiz de uğraştık.

Polat : Bu arada polis rolüne de girmek istemiyorsunuz tabii.

Tanyeli : İkinci eşim de var devrede, O’da uğraşıyor.

Polat : Herkes dört koldan uğraşıyor yani.

Tanyeli : Bütün arkadaşlarım, dostlarım, bütün doktor arkadaşlarım, herkes ne yapabilirse. Yani; “Can bunu kullanıyor mu?” nun cevabı önce aranıyor. Aradan bu kadar yıl geçtiği için.

Polat : Kullanmıyor da.

Tanyeli : Bir iz yok. Bu arada babası “Şüpheleniyorum.” dedi. O sırada babasının yanındaydı.

Polat : Baba neye dayanarak şüpheleniyorum dedi?

Tanyeli : Bir takım izler bulduğunu düşündü. Can bu arada Nilüfer adlı kız arkadaşıyla birlikte Bodrum’da diğer evimizde kalıyordu. Yavuz, Can’a Bodrum ve Marmaris çevresini gezdiriyordu, deniz kenarında vakit geçiriyorlardı. Bu şüpheyi ortadan kaldırmak için elimizdeki tüm imkanları seferber ettik. Böyle bir şey varsa da O bize söylemeyeceği için biz keşfedelim ve tedbir alalım istedik.

Polat : Hiç yüzüne “Can sen bunu kullanıyor musun?” diye soruyor muydun?

Tanyeli : Sonraki aşamada sordum.

Polat : Henüz sormuyordunuz, çünkü sadece şüphe ediyordunuz ve size kırılmasını da istemiyordunuz.

Tanyeli : Çünkü ters tepebilir. Doktorla devamlı sorsak mı sormasak mı diye konuşuyorduk. Sorsanızda inkar edecektir zaten. Bunu kabul etmeyecektir ki.

Polat : Sorsan bile faydası olmayacaktır zaten.

Tanyeli : Kuşkuyu bir delille ispat etmelisiniz ki O bunu inkar etmesin. Bütün uyuşturucu kullananların hepsi bir yanıyla ömür boyu uyuşturucuyu bırakmaya çalışırken ve asla istemezken diğer yanıyla da bunun esiri oluyor. Bağımlılık adı üstünde, bağımsızlığı yok eden bir şey. Bütün gençliği, bütün insanlığı yok eden bir şey. Bence uyuşturucu satıcıları aslında vatan haini. Bir nesli yok ediyorlar. Bu bir savaş ve bu bizim kendi ülkemize ait olan bir şey değil. Eroin; uyuşturucu olarak bize ait, bizim geçmiş kültürümüzde mevcut bir şey değil. Yine de üniversiteler felaket halde.

Polat : Evet maalesef çok yaygın.

Tanyeli : Bunları hep araştırmalarımla buldum. Satıcı üniversite öğrencilerine ulaştım. Aynı zamanda bunlar kullanan çocuklardı.

Polat : Para bulmak için tabii. Kullanıcı para bulup madde alabilmek için satıyor aynı zamanda.

Tanyeli : Konuyu saptırdım. Yaşadıklarım zaman zaman birbirine geçiyor. Oğlumu çok özlüyorum. Belki onunda çok etkisi var. Basından takip ediyorum uyuşturucu kullanan çocuklardan sürekli kötü insanlar, felaket çocuklar olarak bahsediliyor. Ben oğlumda hiç bir kötülük görmedim. Oğlum bütün çocuklar gibi bir çocuktu. Öyle söyleyeyim. Yani doğdu, ben öğrenciyken onu doğurdum; fakültede. O’nu ben çok seviyordum. O da beni çok seviyordu. Can ile birbirimizi çok sevdik. Yaş farkımız da azdı. Onun için de çok dosttuk. Birbirimizle her şeyi paylaşıyorduk, konuşuyorduk ve Can bana kullandığı dönemde hep; “Anne ben eroin dışında sana hiç yalan söylemiyorum ama eroin konusunda hep sana yalan söylüyorum. Sen bunu bil.” dedi. Ayrıca ben onu sürekli takibe alıp, peşinde koştururken hep; “Anne, eroin satıcıları gibi peşimde dolaşma, ne yaparsan yap ama beni rahat bırak.” da derdi.

Polat : Eroin satıcıları hep kullanıcıların çevresinde geziyor değil mi?

Tanyeli : İnanılmaz bir olay anlatmak istiyorum. Ben bunu gerçekten tüylerim ürpererek hep hatırlayacağım. Can’a eroini veren aynı üniversitede ve aynı bölümde okuyan Sezer adında bir çocuktu. Can’ın vefatında Savaş Ay’ın bir yazısı çıkmış gazetede, ertesi gün Sezer ile annesi oraya gitmişler ve ben şikayetçi olursam diye kendi kendilerine beyanda bulunmak istemişler. Neden? Çünkü ben Sezer’i telefonla uyardım. O’nu defalarca uyardım. Sezer beni aradı. Bana “Nemeksin” adlı bir ilaç satmaya çalıştı. O’na; “Sen bir taraftan oğluma uyuşturucu madde verirken, diğer taraftan nasıl bana Nemeksin gibi bir şeyi satmaya, bunu söylemeye cesaret ediyorsun? Senin yüzünden oğlum bu halde.” dedim. Can’ın 2,5 yıl önce ikinci kez eroine başlaması Sezer ile olmuş. Oğlum bana bütün bunları anlattı.

Polat : Can, Sezer ile okulda mı tanışmış?

Tanyeli : Hayır. Sezer ile aynı okuldalar ama Babylon’da bir konser sırasında tanışmışlar.

Polat : Sezer kadın mı, erkek mi?

Tanyeli : Erkek. Adı Yusuf Sezer. Aynı okuldalar ama bir samimiyetleri yok. Sonra Babylon’da konsere gidiyorlar. Orada bir samimiyetleri doğuyor ve sonra Sezer oğluma temin ediyor ilk uyuşturucuyu.

Polat : Ve sonra devam ediyor.

Tanyeli : Bu arada ben tanışmak için sürekli ısrar ettiğim halde Can asla kızarkadaşı Nilüfer’i tanıştırmak istemiyordu. Tesadüfen Nilüfer ile, bir gün Can’ı okuldan almaya gittiğimde aynı araca bindiğimde tanıştım. Esmer, hoş bir kızdı. Öyle hatırlıyorum ve hatta içimden düşündüm; “Niçin Can bunca zamandır böyle bir çocukla bizi tanıştırmıyor ve söylemiyor?“

Polat : Neden saklıyormuş? O’da kullanıcı olduğu için mi?

Tanyeli : Hayır değildi ama ben Can’dan emin değilim. Nilüfer’in daha önce birlikte olduğu arkadaşının da aşırı doz eroinden ölmüş olduğunu öğrendim. Artı, Nilüfer’e durumu anlatıp korkularımdan bahsettiğimde bana; “Asla böyle bir şey yok, siz hayal görüyorsunuz” diyordu. O bizi aslında çok büyük bir yanılgıya ve zaman kaybına sevk eden bir davranış oldu maalesef. Ve daha sonra Can’ın tekrar kullanmaya başladığından emin olunca hakiki anlamda ortaya çıkınca Nilüfer’den yardım istedim. Yalvardım O’na. Dedim ki; “ Bak Nilüfer, kullanıyormuş. Lütfen bana yardımcı ol. Can’ı seviyorum, annesiyim. Sen de onu seviyorsun. O’nunla ilerisi için bir takım planlar yapıyorsunuz. Lütfen gel ve Can’ı elbirliği ile kurtaralım, beni destekle.” Bu arada benim yanımda birçok arkadaşım var bana destek olmaya çalışan. Hep birlikte araştırıyoruz. Kimler satıyor? Ne yapıyor? Hepsine çok teşekkür ediyorum. Bu destek olmasa belki biz bu kadar uğraşamazdık. Yani benim eşim, babası, hepimiz, herkes elbirliği ile uğraştı. Nilüfer ile bu konuşmayı yaptığımın ertesi günü Can eve geldi ve; “Nilüfer beni terk etti.” dedi. “Neden?” dedim. “Çünkü Nilüfer ile konuşmuşsun.” dedi. Ben Nilüfer’e ne söylediysem Nilüfer bunları Can’a söyledi ve Can ile birlikteliğini devam ettirdi büyük bir küstahlıkla. Ne büyük bir kötülük yaptığının belki farkında değildi ama yine de bunu bilmemesi imkansızdı diye düşünüyorum. En sonunda Nilüfer’in babasını aramak zorunda kaldım. Oğlumun uyuşturucu kullandığını, Nilüfer’in bunu bizden gizlediğini ve bize boşuna zaman kaybettirdiğini, bir insanı seven biri olarak bunu saklamasından daha büyük bir kötülük olmadığını kendisine anlattım. Kızının oğlumla bu ilişkiyi bitirmesini yoksa oğlumu kaybedeceğimi, bunu gördüğümü söyledim.

Polat : Eroin artık öyle bir duruma geldi ki temin etmek için çok büyük paralar bulmak gerekmiyor. Çok ucuzladı ve herkes kolaylıkla bulabilir. Öyle değil mi? Peki son günlere gelelim. Can’ı kaybetmemizden iki gün önce yemekte beraberdik sizin evde.

Tanyeli : Evet, beraberdik.

Polat : Orada Can biraz daha durgundu. Hatta hatırlarsan; “Biraz dikkat edelim acaba bir şeyler var mı?” dedim sana. Bundan iki gün sonra öğle vakti telefon geliyor sana değil mi?

Tanyeli : Evet. Oğlum gece eve gelmeyince, saat 02:00 – 02:30 a kadar bekledim. Ertesi gün sabah erkenden duruşmaya gidecektim. Can eve gelmeyince babasını aradım o da geldi. O gece saat 23:30’da bir arkadaşımın kızı olan, Can’ın ve Sezer’in de okuldan arkadaşı Yazgülü aradı. Can’ı sordu. Eve gelmediğini söyledim, o gün okulda Can’ı görüp görmediğini sordum. “Gördüm, iyiydi.” dedi. Can, o sırada belimden rahatsız olduğum için bana evde bakıyordu, bana yardımcı oluyordu. Bu yüzden kesinlikle eve gelmemezlik etmezdi normalde. Yazgülü’nün de aramasıyla çok rahatsız oldum. “Yanında kim vardı?” diye sorduğumda Yazgülü; “Sezer vardı” dedi ve telefonu kapattı.

Tanyeli : Daha sonra kim vardı dedim yanında Can’ın, “Sezer vardı” dedi ve telefonu kapattı. Ben tabii şunu da belirtmek istiyorum. Ben tabii bu aslında dediğim gibi herhalde devam etmesi gereken bir şey olacak, ki Can’ın uyuşturucu kullanması nedeniyle Bodrum Hastanesi’ne uyuşturucuyu kargoyla göndermiş satıcı çocuk. Togan. O da Güzel Sanatlar Akademisinde öğrenci. Togan adındaki; kullanan ve satan bir çocuk bu Togan Atlan; O’da Can’a babasının yanına son gittiğinde uyuşturucuyu kargo ile gönderiyor. Can O’na parayı banka hesabına yatırmış. Ve biz bütün bunları tesadüfen Can’ı yine son artık nişanlanıp evlenmeyi düşündüğü kızarkadaşı vardı, İsveç’te yaşıyor, O’da yine dans okulunda okuyor. O da dünya güzeli, dünya iyisi, O bize haber verdi. Yani böyle bir durum var, Can para yatırdı diye. Çünkü O da Can kurtulsun diye bizimle mücadele ediyor, uğraşıyor. Ve düşünebiliyor musunuz, kargoyla gönderiyorlar? Ve Can onu alıyor, biz babasıyla sürekli, her an yanında olmasına rağmen bunu yapabiliyor ve bunu kullanıyor ve Can koma halinde Alman Hastanesi’ne kaldırılıyor. 3 gün komada kaldı. Ben yine hemen gittim oraya 10 gün orada kaldı, hastanede kaldık. Ve ben daha sonra O’nu alıp Foça’ya götürdüm Can’ı. Artık işi falan her şeyi bırakıp, iş olarak Can’ı edinip; ben ve diğer bütün avukat çocuklarım, herkes bana yardımcı olarak; çünkü bu işin, bu uğraşların, bu mücadelenin manevi boyutu yanında bir de inanılmaz bir maddi boyutu var.

Polat : Tabii şimdi daha Canla ilgili anlatacak çok şeyin var biliyorum.

Tanyeli : Çok şeyim var.

Polat : Olayın asıl bundan sonra ki aşamalarını da izleyicilerimizin bilmesini istiyorum. O yüzden programımızda bir değişiklik yapacağız, haftayada devam edeceğiz.

Tanyeli : Evet. İnsanların aydınlanması lazım.

Polat : Çünkü bunun işte emniyette yaşananlar boyutu var, onları herhalde anlatacaksın. Son aşamada doktorla ilgili kısımlar var. Bunların hepsini bütün izleyicilerin bilmesi lazım. O yüzden şimdilik programı burada bırakacağız. Bu hafta ki süremiz de doldu. Zor bir programdı hem benim için hem Ayda için. Vurursan Kırılır, Çocuk Hakları programında bu hafta 4 Martta kaybettiğimiz, uyuşturucu, eroin kullanımı sonrasında pırıl pırıl, çok cici Can Tanyeli’nin annesi Ayda Tanyeliyle beraberdik. Haftaya devam edeceğiz, görüşmek üzere.

Uyuşturucu Olgusu (2), Av. AYDA TANYELİ, İstanbul Barosu

2010-09-12T04:26:00.000-07:00

Polat : Bu hafta, Ayda Tanyeli ile geçen hafta kaldığımız yerden devam edeceğiz. Geçen hafta izleyemeyenler için kısa bir özet yapayım. Av. Ayda Tanyeli, 4 Mart’ta (2004) eroin kullanımı sonrasında kaybettiğimiz Can Tanyeli’nin annesi, dostum. Can pırıl pırıl bir gençti ve geçen hafta; eroine nasıl başladı, olaylar nasıl gelişti, anne-babanın çok büyük uğraşlarına rağmen çözümsüzlükler nereden ortaya çıktı, bunları konuşmaya başlamıştık. Can’ın eroine başlamasında ve sonrasında tedavilere rağmen devam etmesinde arkadaşlarının çok fazla faktör olduğunu duyduk. Can çok üretken ve duygusal bir çocuktu. Geçen programda kendi bestesini dinlettik ve bir şiirini okudum. Bugün yine Can’dan bir şiir okuyacağım. Müzisyenliğinin ve şairliğinin yanısıra Can çok iyi eğitim almış; İtalyan Lisesi’nden mezun olduktan sonra eğitimine İtalya’da devam etmiş sonra yine Türkiye’de Yıldız Teknik Üniversitesi’nde öğrenimine devam eden, her yönüyle üretken bir gençti. Bildiğim kadarıyla sporcu yanı da vardı Can’ın. Sonuçta eroine karşı direnci yeterli olamadı.

Burada bu programı yapmak Ayda için, benim için ve siz dinleyenler için çok zor. Peki, neden bu programı yapmak istedik? Ayda ile düşündük ve dedik ki Türkiye’de uyuşturucu sorunu her geçen gün artıyor ve gençlerle çocuklar arasında kullanım yayılıyor. Hiç aklımıza gelmeyecek ortamlarda uyuşturucu kullanıldığını ve bunun yaygınlaştığını görüyoruz. Uyuşturucuya başlama yaşı giderek düşüyor. Sorun 10 yıl önce sinyallerini veriyordu, 5 yıl önce sorun olmaya başlamıştı, 2 yıl öncesinden bugüne gelene kadar ise çok yaygınlaştı. Üniversitelerde kullanımların % 50 oranında olduğu söyleniyor. Bunu ortaya çıkarabilmek çok kolay değil; hem kullanmak hem de satmak ayrı ayrı suç olduğu için ve kullananlar kaynak azalmasını istemediği için, bir de toplumda bağımlılık utanç verici olarak algılandığı için hep gizleniyor. Oysaki belli bir yaştan sonra her anne-babanın ilk kaygısı bu olmaya başlıyor. O yüzden, yaşanmışları toplumla paylaşarak bilinç oluşturmakla doğru yapacağımıza inandık.

Kaldığımız yerden devam edecek olursak, Can, Bodrum’da babasının yanındayken arkadaşları kargo şirketiyle kendisine eroin ulaştırmışlardı. Bu olay nasıl gerçekleşti? Bu nasıl mümkün olabiliyor?

Tanyeli : Togan adlı kişi oğluma kargo şirketiyle eroini yolluyor. Can’da bankadan parayı havale ediyor. gönderiyor. Sanırım iki gün kadar önce bir televizyon kanalında izledim, aynı şekilde kargo şirketiyle yollanmış bir uyuşturucu paketini teslim alırken bir kişi yakalanmış. Bu olayların sık yaşandığının bir nevi kanıtıdır. Bu kargo şirketleri ile ve diğer posta servisleriyle ilgili olarak da gerekli birimlerin ve idarenin önlem alması gerektiğini de ayrıca söylemek gerekiyor. Anlaşıldığı kadarıyla bu tür posta hizmetleri veya kargo hizmetleri de bu işlerde kullanılıyor.

Polat : Yollayan belli, alıcı belli buna rağmen kargoyla eroin yollayacak kadar serbestlik yaratılabiliyor. Amerika’da her türlü posta narkotik köpeklerin aramasından geçiriliyor. Türkiye’de de böyle bir uygulamaya gidilmesiyle tedbir alınmış olacaktır. Bunu önlem önerisi olarak söyledikten sonra şimdi bir yıl geriye Foça’ya dönelim. Can’ın Bodrum’da eroin kullanıp kullanmadığından emin olamıyordunuz

Tanyeli : Babası Can’ı İstanbul’a bana yolladı. Can’da bir tuhaflık olduğunu hissettim ama tam olarak kullanıyor diyemedim. Can eski Can değil. Bunun üzerine Can’ı ve köpeğimiz Tarçın’ı alarak Foça’ya çiftliğe gittik. Burada Tarçın’dan bahsetmek istiyorum. Tarçın’ı ben Can için almıştım. Bize geldiğinde daha bir buçuk aylıktı. Bizimle birlikte büyüdü ve Can’a çok düşkündü. Can’da Tarçın’ı çok severdi ama Tarçın Can’a daha düşkündü.

Polat : Tarçın aslında bir bekçi köpeği. Eve kimseyi sokmuyor. Hatta bahçenin önünden geçenlere bile havlıyor, yabancıları hiç sevmiyor.

Tanyeli : Evet. Tam korumacı, Can’ı da tabii çok koruyordu. Can ile konuşurken Tarçın’ı uyuşturucu konusunda yetiştirdiğimi, eğer kullanırsa yada kullanan bir arkadaşı gelirse uyuşturucuyu hemen bulacağını söylüyordum. Nitekim böyle oldu. Bir gece çiftlikte otururken Can; “Ben dolaşmaya çıkmak istiyorum anne” dedi, bahçeye çıktı. Peşinden de Tarçın tabii. Can’ı hiç yalnız bırakmazdı. Aradan 10-15 dakika geçti Tarçın ağzında bir torbayla; sonradan bunun fotoğraf makinası kılıfı olduğunu anladık, geldi. Bulduklarını getirirdi, böyle eğitmiştik. Tarçın geldi ve ağzında torbayla oturdu yanımıza. Bir şey bulduğu için çok mutlu olmuş, kuyruk sallıyor. Fotoğraf makinesi kılıfını açınca içinden enjektörler, bir kaşık, uyuşturucu kullanımında işe yarayan diğer malzemeler var. Arkadan Can koşa koşa geldi bu sırada. Önce inkar etti; “Bunlar eski, çantamda kalmış, haberim yok” şeklinde. Bir süre ne söylediğini bile anlayamadık, büyük panik içerisinde inkar etmeye çalıştı. Bu şekilde Can’ın kullandığını tekrar net olarak ortaya çıkarttık ve israr edince itiraf etmek zorunda kaldı. “Evet anne, ben bunu kullanıyorum, bunlar bulunmasaydı asla size söylemezdim” dedi. Buradan anlıyoruz ki eroin kullanan birisi hiçbir zaman eroin kullandığını söylemez.

Ertesi gün bütün bu aletler kırıldı, kullanılamaz hale getirildi ve atıldı, hepsi yok edildi. Bir şeye çok üzülmüştüm o zaman. Kalbimde hala yaradır. Çantanın içinden çıkan kaşık, bir arkadaşımızın Can doğduğu zaman hediye ettiği mama kaşığıydı. Can’a hep anlatırdım; “Bu senin mama kaşığın, bunu saklıyorum ki sen de kendi bebeğine bununla mama yedireceksin” diye. Çocuğumun kendi mama kaşığıyla eroin kullanması beni gerçekten çok etkilemişti ve çok üzülmüştüm. Bu nasıl bir şeydi ki çocuğumu bu hale getirebilmişti. Ertesi gün yine bahçeye çıktı Can ve ardından Tarçın’da tabii. Aradan birkaç dakika geçti Tarçın poposuna bir tekme yemiş olarak geri geldi. Can kızgınlıkla birkaç gün Tarçın’a çok uzak durdu, çok kızmıştı malzemeleri bulduğu için. Bu arada tabii 3-4 gün geçti, babasına (Yavuz Tanyeli) haber verdim, geldi. Oturduk konuştuk. İstanbul’a dönmemiz gerekiyordu, Can’ın okula başlaması gerekiyordu ama başlamasa daha iyi olurdu. Yine çaresiz dönemlerimiz başlamıştı.

Polat : Foça’da kaldığınız süre içerisinde Can’ı kontrol edebiliyor muydunuz? Burada eroini nereden buluyordu veya bulabiliyormuydu?

Tanyeli : Foça’da oturduğumuz çiftlik askeri bölgeye çok yakındı. Foça’nın içinde bile değildik, bir köydeydik. Oldukça uzak bir mesafedeydik yani, arabayla gidip gelmek gerekiyordu. Can’ın buradan uyuşturucu bulması imkansızdı. Ancak, sürekli cep telefonuyla birileriyle konuşuyordu. Bunlar arkadaşları da olabilirdi, çocuğun sosyalleşmeye de ihtiyacı var tabii ama biz korkudan Can’ın telefonunu sakladık ve telefonunu kendisinin kaybettiğine inandırdık. Bunun üzerine sürekli benim telefonumu kullanmaya başladı.

Polat : Mutlaka “kimi arıyorsun” diye soruyordunuz herhalde ve telefondan kontrol ediyordunuz.

Tanyeli : O dönemde ben bir kulak şeklini almıştım. Telefonu kullanırken hep onun yanında ve çevresinde oluyordum. O konuşurken sürekli konuşulanları takip ediyorum artı cep telefonundan konuştuğu numaraları tespit edip liste oluşturuyorduk. Sıklıkla, Nilüfer diye bir arkadaşı var onu arıyordu ve “itiraf etmek zorunda kaldım ama başka çarem yoktu” gibi laflar ediyordu. Belli ki Nilüfer ona kızıyordu “neden söyledin” diye.

Polat : Çevreden bir türlü kopamıyordu değil mi? Ya Can onları arıyordu yada onlar Can’a bir şekilde ulaşıyorlardı.

Tanyeli : Evet. Benim cep telefonumu bile kullanmasını engellemek istiyordum ama sonuçta bir genç ve bu kadar çok engellemenin ters şeylere yol açabileceğini de düşünüyorduk.

Polat : Kaçıp gitmesi söz konusu olabilirdi. Oysaki mümkün olduğunca kontrol altında tutulması gerekiyor.

Tanyeli : Tabii. Bizden uzaklaşmasından çekiniyordum. O’na ancak yanımızdaysa yardımcı olabileceğimizi biliyorduk. İşte ilk defa o hafta içerisinde kitaplardan okuduğum ‘yoksunluğun’ ne olduğunu gördüm.

Polat : Eroin kullanmaya alışmış bir bünye belli bir süre onu kullanmazsa yoksunluk sendromuna giriyor. Can Foça’da eroin bulamayınca bu ortaya çıkmış oldu tabii. Neler yaşadı, neler oldu?

Tanyeli : Yoksunluk anında Can; “Anne, kemiklerimin içi acıyor” diyordu. Eroin aslında yılanlar, çıyanlar, akreplerle dolu bir dünya. Kullanıldığı andan itibaren çok kısa bir süre için mutluluk da denemez bir rahatlama hissi veriyor. Bu kısa süreli rahatlığın bedelini inanılmaz ağrılar, müthiş bir ishal, halsizlik ve müthiş acılar çekerek ödüyordu. Çocuğunuz inanılmaz bir acı hissediyor ve siz de annesi olarak bu acıları ruhunuzda hissediyorsunuz. O haline şahit olmak anne-baba için dayanılmaz.

Bu dayanılmaz acıları yaşarken Can sürekli İstanbul’a dönmek ve tedavi olmak istediğini söylüyordu. Tedavi olmak için yalvarıyordu ama biz bir türlü inanamıyorduk.

Polat : Acaba gerçekten tedavi mi olmak istiyordu yoksa eroin temin edebileceği arkadaşlarına mı ulaşmaya çalışıyordu? Profesyonel destek almayı düşündünüz mü?

Tanyeli : Böyle bir şüphe içerisinde mecburen İstanbul’a döndük. Bu arada hep Can ile yapışık yaşıyorduk. Daha evvel Can’ı sekiz ay boyunca tedavi eden psikiyatriste gittik ve Can’ı hemen Fransız La Paix Hastanesi’ne yatırdık. Eroin tedavisinde fiziksel tedavi süreci bir hafta ile on gün arasında değişiyor. Bu zaman içerisinde sürekli ilaç vererek uyutuyorlar. Serum veriliyor. Hastanedeyken de görevlilere tembih etmiştik ki hiçbir şekilde yanına ziyaretçi kabul edilmeyecekti.

Polat : Buna rağmen yanına gelen arkadaşları oluyor muydu? Bu arkadaşlar hastanedeyken de Can’a eroin getirebiliyorlar mıydı?

Tanyeli : Bir tane Murat diye çok sevdiğimiz, çok iyi bir arkadaşı vardı. Ben çok iyi tanırım Murat’ı. Dolayısıyla onun gelmesine izin verdik. Can’ın arkadaşa da, oyalanmaya da ihtiyacı vardı. Halbuki Murat’da kullanıyormuş. O’da Bilgi Üniversitesi’nde öğrenci. Bunlar hep iyi okullarda okuyan üniversite gençliği. Ancak, hastaneye eroin getirdiğini zannetmiyorum çünkü öyle serbest bir ortam yoktu orada. Yine de tembih etmiştik ziyaretçi alınmasın diye. Başka yerlerde bunun mümkün olduğunu duymuştuk.

Polat : Orası çok titiz bir hastanedir. Başhekimi de çok başarılı bir arkadaş. Böyle şeylere izin vermediklerini biliyorum.

Tanyeli : Yine de uyarmak gerekiyor. Aslında bu bir işbirliği. Bir ziyaretçi listesi hazırlıyorsunuz ve bunların dışında kimsenin kabul edilmemesini ikaz ediyorsunuz. Onlarda uyguluyorlar. Can, La Paix’de bir hafta kaldı. Foça’dayken “tedavi olacağım” diye tutturmuştu, hastanede ise “çıkmak istiyorum” diye başladı.in çaba sarfediyordu. Ben izin vermiyordum, babasını arıyordu, babayı devreye sokuyordu. Bu da bize bir tecrübe oldu ki tedavi süresince aslında çocuğun yanına gitmemek gerekiyor.

Polat : Bağımlı olan tedavi olurken bile hep uyuşturucu bulmanın yollarını arıyor tabii ve anne-baba olarak duygusal anlamda bir zayıflık, bir evlada kıyamama olduğu için çocuğunuza inanıyorsunuz. Bu çok doğru bir tespit. Uyuşturucu tedavisi sırasında kontrolü uzmanlara bırakmak gerekli. Anne-babanın duygusal müdahaleleri olabiliyor.

Tanyeli : Evet. Böyle olması gerektiğini şimdi düşünüyorum. Bir hafta boyunca beni ve babasını ikna etmeye çalıştı. Doktoru, “eminmisin Can?” diye soruyordu. Bir süre daha kalması için israr ettik ama kendisini çok iyi hissettiğini ve okuluna geri dönmek istediğini söyledi. Psikiyatristimiz’e de danıştık. O da tamam deyince hastaneden çıkarttık. Psikiyatristimiz ile tedaviye devam ettik. Kendi evini kapatıp tekrar yanımıza almak istedik Can’ı. Orada yalnız kaldığı müddetçe risk vardı.

Polat : Hastaneden çıktıktan sonra da sanırım takip ettiniz. Kullanıp kullanmadığını soruyor muydunuz?

Tanyeli : Tabii, asla ilgisiz bırakamazsınız. Can ile artık açık açık konuşmaya başlamıştık. Biz soruyorduk, o da “hayır” diyordu. Psikiyatristimiz “beyanlarına inanmak zorundayız” diyordu. Kendisi tedavi olmak istiyordu. O dönem doğru söylediğine inanıyorum. Bu arada Can’a sürekli vitamin yükleniyor, ilaçlar veriliyordu. Alkol kullanımı da bu dönemde iyice ciddileşmeye başlamıştı. Can ilk içmeye İtalya’da peynir ve şarap ile başlamıştı. Keyif olsun diye. Çok alkol alan bir çocuk olmamıştı aslında. Hastaneden çıktıktan sonra alkol alımını arttırmıştı. Böyle de bir sorun ortaya çıktı. Yine çaresiz kalmıştık. Arkadaşım Cem Tüz’ü aradık.

Polat : Cem Tüz’de bir psikiyatrist ve AMATEM’de hoca.

Tanyeli : Devamlı şüphe içindeydik; “Eroine başladı mı, başlamadı mı?”, “Çok mu içiyor, az mı?” diye. Hep evini kapatmayı düşündük ama kendisi başaracağını söylüyordu ve “evi kapatmayın, başaracaksa kendisi başaracak” şeklinde de tavsiyeler alıyorduk.

Polat : Şimdi geriye dönüp düşündüğünüzde kapatır mıydınız evi?

Tanyeli : Hiç açmazdım veya bunu öğrendiğim anda kapatırdım. Hiç kimseyi de dinlemezdim ve derhal kapatırdım. Hatta mümkün olabilse Can’ı alıp belki bir köye veya bambaşka bir yere giderdim.

Polat : Ulaşılamayacak bir yere.

Tanyeli : Ulaşılamayacak bir yere, bambaşka bir yere götürürdüm. Başka bir şehire. Çevre, çevre değil bir örümcek ağı. Nereye gitseniz size ulaşıyorlar, etrafınızı sarıyorlar, bir türlü peşinizi bırakmıyorlar.

Polat : Bağımlıyı bir tüketici olarak görüyorlar ve tabii peşini bırakmıyorlar. Bağımlı onların kazanç kapısı.

Tanyeli : Evet. Yiyip bitirene kadar bırakmıyorlar. Aslında hiçbir zaman eroin verdikleri birisinin ölmesini istemiyorlar. Bağımlı yaşadığı sürece onlar için bir kazanç kapısı.

Korku bütün ruhumuzu sarmıştı. Kendimizi ortada kalmış gibi hissediyorduk. Ne yapacağımızı bilemiyorduk. Kesin emin olmak için Can’ı AMATEM’e tahlile götürmeye başladık.

Polat : İdrar tahliliyle tespit etmeye çalıştınız. Can buna nasıl tepki verdi? Tahlil sonuçları nasıl çıkıyordu? Tabii burada tahlile hangi sıklıkla götürdüğünüz ve bundan kendisinin önceden haberi olup olmadığıda çok önemli.

Tanyeli : Haftada 2 gün götürüyorduk. Sonuçlar temiz çıkıyordu. Hangi günler gidileceğini Can’a önceden söylemiyorduk. Bizim tespit ettiğimiz günlerde tahlil yapılıyordu. Can tabii ki önce bunu reddetti ama biz, eğer bu tahlilleri yaptırmazsa, kendisini yeniden hastaneye yatıracağımızı söyledik. Mecbur kalmıştı, sabahleyin erkenden gidiyordu. Bir gün arkadaşım Cem Tüz aradı ve Can’ın inanılmaz bir doz kullandığını tespit ettiklerini söyledi. Çok yüksek dozda eroin kullanmıştı. Can bu sırada hem psikiyatristi tarafından tedavi ediliyordu hem de Cem tedaviye destek veriyordu. Aslında Cem, benim arkadaşım olduğu için Can’ın üzerinde bir baskı oluşturamıyordu. Tamamen ben istiyorum diye tahlil işlerimize yardım ediyordu, ilaçlarını veriyordu ama Can’a bu şekilde faydalı olamayacağını da belirtiyordu.

Polat : Tanıdık olduğu için, yakını olduğu için Cem Tüz’ü otorite olarak görmüyordu demek.

Tanyeli : Evet. Biz diğer psikiyatristimiz ile tedaviye devam ettik. Burada hep bir kuşku içindeydik. Psikiyatristin dediklerini yapıyoruz ama yine Can kullanmaya devam ediyor. Psikiyatrist tespit etmenin beyana bağlı olduğunu söylüyordu ama biz görüyorduk ki bu beyanla olacak iş değil. Evet, Can hakikaten eroin kullanmayı bırakmak istiyordu; hepsi istiyor ama bunu başaramıyorlar ve engellenmesinler diye kullandıklarını hep saklıyorlar.

Polat : Bir anne-baba olarak tedavi sürecinde neyi eksik buluyordunuz? Tedavi nasıl olmalıydı?

Tanyeli : Bence öncelikle tıp dünyası eroinin ne kadar dehşet verici ve vazgeçilmez bir zehirleyici madde olduğunu kabul etmeli. Bağımlı isterse bırakır, isterse tedavi olur yoksa başarılamaz gibi bir tutumla, bağımlıya sorumluluk yüklemekle maalesef olmuyor.

Polat : Hepsi bırakmayı hep düşünüyorlar ancak kendi başlarına bırakamıyorlar. Eroin onları esir etmiş oluyor. Adı üzerinde maddeye bağımlılar ve ellerinden birşey gelmiyor. Ne yapıp edip eroinden uzak tutmak gerekiyor. Bu tarz irtibatlarının önünü kesmek gerekiyor.

Tanyeli : Hiçbirisi başaramıyor. Ancak, şu çok ilginç; uyuşturucu kullanmaktan hapse girenler başarıyor. Bunlardan biriyle tanıştım. Hapiste 2 – 2,5 sene boyunca maddeyi bulamıyor ve bırakıyor. Çıktıktan sonra da başlamayabiliyor.

Polat : Uzun süreli bırakanlar başarılı olabiliyor diyorsun ama tabii her zaman yeniden başlama gibi bir riskleri hayatları boyunca var.

Tanyeli : Evet, risk hep var. Çocuk eroini 4 yıl bırakmış, kullanmıyor. Birgün dişçiye gidiyor ve dişine iğne yapılıyor. Artık burada ne hatırlıyorsa yada o iğneden ne kadar etkileniyorsa derhal tekrar eroin kullanmaya başlıyor. Şimdi kendsi son derece zor durumdaymış.

Polat : En ufak bir hatırlatma, akla getirme bile yeniden başlamak için yeterli oluyor.

Tanyeli : Can’da böyle söylüyordu. En ufak bir şey, herhangi bir şey, hiç kimsenin aklına gelmeyecek bir şey bile derhal bunu ona hatırlatıyor. “Aslında her şey eroini hatırlatıyor anne” diyordu Can. Bu öyle bir bataklık ki buradan çıkmaya çalıştıkça batıyorsun ve gördüğün zaman reddetmen mümkün değil. Bunun için çok güçlü olmak lazım ve o güç orada kayboluyor. Birde tabii o arkadaşları sürekli arıyorlar, hiç rahat bırakmıyorlar. Bir şekilde ona arkadaş kisvesiyle geliyorlar, onu kurtaracaklarını söyleyerek yanına yaklaşıyorlar. Sonuçta çocuğu yok ediyorlar. Kendilerini de yok ediyorlar aslında.

Polat : Burada şunu merak ediyorum; eroin parayla temin edilen bir madde ve uyuşturucu sektöründe çok fazla miktarlarda paralar döndüğü söyleniyor. Can eroin almak için parayı nereden buluyordu? Eroin maalesef pahalı da değil. Keşke olsaydı. Burada ne gibi sorunlar yaşıyordunuz?

Tanyeli : Evet, maalesef eroin ucuz ve temin etmek çok kolay. Psikiyatristimiz ile de bu sorunu çok yaşadık. Can’a günlük harçlık veriyordum. Bu çok bir para olmuyordu, bilinçli olarak yol parasını ve belki bir sandwich parasını hesaplayıp veriyordum. Aslında bunu bile vermek istemiyordum. Eroin kullanıyordu ve bu parayla da gidip eroin alacağını biliyordum. Psikiyatristimize “Para vermek istemiyorum, eroin alacağını biliyorum.” dedim. Bana cevaben şöyle dedi; “Eğer vermezseniz satıcı olur.” Aynı şeyi ben arkadaşımla da konuştum. O’da; “ O zaman evindeki eşyaları satmaya başlar veya satıcı olur.” dedi. Bu arada evi kapatmak için ısrar ediyorum. Yapma diyorlar. Şaşırdım. Bu arada Can bana sürekli; “Ben kocaman insanım, doktora yalnız gidebilirim, niçin siz de geliyorsunuz? Ben yalnız gideyim.” diyor.

Polat : Denetimden kurtulmaya çalışıyor.

Tanyeli : Psikiyatrist ile bunu sık sık konuşuyoruz. O da; “Evet, doğru kendi kişiliğini kazanması lazım. Kendi haline; gerçek Can’a, dönmesi lazım.” diyor. Bunun üzerine Can’ı yalnız yollamaya başladık. Parasını veriyorduk, o da yalnız gidiyordu. Sonradan öğrendik ki iki kere gitmemiş. Doktoruna “şehir dışına çıkıyoruz” demiş.

Daha sonra Can babasıyla birlikte doktora gittiklerinde, Bodrum’a gideceklerini söylemişler. Doktoruda o zaman Can’a “Bu yolculuk uzun bir yolculuk olacak” demiş. Yavuz bunu çok garipsemiş ve rahatsız olmuştu. Böylece doktor; “Kendimi artık satıcı gibi hissediyorum. Bundan böyle Can’ın tedavisini üstlenmek istemiyorum.” diyerek tedaviyi kesti. Psikiyatrist arkadaşım da Can ile ilgilenmek istemiyordu. Biz yine gerçek anlamda kaderimizle baş başa kaldık. Yalnız bırakıldık.

Polat : Can’ın tedavisi çok zorluydu ve bütün psikiyatristler tedaviyi bıraktılar, devam ettirmek istemediler.

Tanyeli : Evet, istemiyorlar.

Polat : Tabii istememenin ötesinde önleyemediklerini düşünmüş olmalılar. Tedavi uzuyordu belki ve fayda görmemiş olabilirler mi acaba?

Tanyeli : Evet, önleyemediklerini düşünüyorlar. Doktor zaten Yavuz’a ve Can’a, “Ben kendimi satıcı gibi hissediyorum, bu çok uzun bir yolculuk olacak.” demiş. Nihayetinde yazın Can babası ve arkadaşıyla yine Bodrum’a gitti. Bodrum’da; daha önce bahsetmiştik, Can Alman Hastanesi’nde yoğun bakıma alındı. Saniyeyle falan kurtuldu. Orada da bir doktorun inanılmaz inadı ve iradesiyle aslında kurtuldu. Müthişti ve elinden gelen her şeyi yaptı.

Polat : Bu ikinci kez yoğun bakıma alınışıydı değil mi? İlk seferde Fatih Camii’nin avlusunda bulunmuştu ve siz ilk defa böyle öğrenmiştiniz eroin kullandığını. İkinci yoğun bakıma alınış Bodrum’a ikinci kez gittiğindeydi. Can’ı bu halde görünce neler hissettin?

Tanyeli : Tabii ki Can’ı orada yatarken görmek çok kötüydü. Oğlumu iki kez böyle gördüm. Yoğun bakımda bir sürü yaşlı insan yatıyor. Hepsi kalp krizi gibi hastalıklardan yatıyorlar. Bir tek Can vardı aralarında gencecik, fidan gibi. Her tarafına bir sürü şey takılmış vaziyette. Uzay üssü gibi bir yer orası veya ben öyle hissediyorum. Sürekli başında “Oğlum dön, hayata dön.” diye yalvardığımı hatırlıyorum. Orada on gün kaldık. Sonra Can’ı alıp İstanbul yerine Foça’ya gittim. Oğlumu bulmalarını, ona ulaşmalarını istemiyordum. Biz Foça’dayken satıcılar Can’a ulaşabilirmiyiz diye sürekli ofisimi aramışlar.

Polat : En ufak bir anımsama, anımsatma bile yeniden başlamasına yetiyor demiştik. Buna rağmen satıcıların böyle inatla peşine düşüp Can’ın kırılma noktasını beklemeleri büyük sorun olmuş. Sürekli Can’a “Bak biz buradayız, istediğin zaman da malı verebiliriz” mesajını vermişler. Hatırlatmak için epey çaba sarfetmişler. Can üzerinde böyle bir kavgaya girmişsiniz. Siz bir yandan kurtarmaya çalışıyorsunuz, diğer yandan onlar çocuğu inatla eroine itiyorlar. Can’a her şekilde ulaşmaya çalışmışlar.

İkinci kez Foça’ya gittiğinizde neler yaşandı? Burada ne kadar kaldınız?

Tanyeli : Foça’da 3,5 ay kaldık. Burada bizi bulamazlardı. Ben işimi ve herşeyi bıraktım. Burada şunu söylemeliyim; aslında ben iki sektöre birden hizmet verdim. Bunlardan bir tanesi uyuşturucu sektörü; oğlumun benden aldığı harçlıklar uyuşturucu sektörüne aktı, diğeri ise tedavi sektörü. İkisi de zaman içerisinde kolunuzu, kanadınızı kırıyor. Miktarlar ufak görünsede biriktiği zaman çok büyük paralar tutuyor. Özellikle Can hastanede kaldığı dönemlerde inanılmaz rakamlar tutmuştu. Hem ilaçları, hem tedavisi. Dolayısıyla büyük bir maddi güç gerekiyor. Çok pahalı da bir şey.

Foça’da 3,5 ay kaldığımız sürede arkadaşlarım beni yalnız bırakmadılar. Bu konuda çok şanslıyım. Bir arkadaşım geldi bizimle birlikte 1,5 ay kaldı. Bir başka öğretmen ve ressam arkadaşım yine bizimle kaldı ve Can’a iyi beslensin, kendisine gelsin diye yemek yaptı. Can’ın yanından hiç ayrılmadık. Can bu sürenin sonunda kendisine geldi ama bir robot gibiydi. Yemeğini yiyiyor, dinleniyor, oturuyor ama sanki bir başka boyutta yaşıyor gibiydi. Sürekli yanımda yatıyordu, beraber yatıyorduk ve O benim kolumu tutuyordu. Artık hep uyuşturucudan bahseder olmuştuk. Bunun ne kadar kötü bir şey olduğunu anlatıyorduk.

Polat : Peki, konuyu kim açıyordu? Neler konuşuyordunuz? Bunları konuşmaktan Can rahatsız oluyormuydu? En önemlisi “tekrar kullanmak istiyorum” dediği oluyor muydu?

Tanyeli : O da açıyordu ben de açıyordum. Sürekli eroinden bahsediyorduk. Can hiçbir zaman “tekrar başlamak istiyorum” demedi. Aksine “Ben kullanmamak için ne mümkünse yaparım” diyordu ama eroinin görünce dayanılamaz bir şey olduğunu da söylüyordu. En önemlisi eroinin etkilerinden bahsederken söyledikleriydi. Can; ”Herkes zannediyor ki eroin kullandığın zaman çok güzel şeyler hissediyorsun. Yok böyle bir şey anne” diyordu. “Eroini sadece normal olabilmek için kullanır hale geliyorlar. Bunu kullandığın zaman ne cinsel gücün kalıyor ne de bir şey istiyorsun. İstediğin her şeyi yok ediyor. Bir duygu kalmıyor, sadece sevgi kırıntıları oluyor.” diyordu. Can halüsünasyonlar görüyordu. Akrepler, yılanlar, çıyanlar. Artık kullansa da kullanmasa da fark etmiyordu. Eroinin keyif vermek gibi bir etkisi yok zaten.

Polat : Sonra Foça’dan İstanbul’a döndünüz ve Can bir dönem burada da kullanmadı. Daha sonra tekrar başladı. Bu sefer eroinle nerede karşılaşmıştı?

Tanyeli : İstanbul’a dönünce tekrar okula başladı. Okula başladıktan 3 gün sonra kullandı. Bunun üzerine derhal kaydını dondurduk. Şubat’a kadar okula gitmedi, hep yanımdaydı. Ben bu arada bir rahatsızlık geçirdim. Can bana baktı. Sürekli başka ne gibi tedbirler alabilirim diye düşünmeye başlamıştım. Hep böyle benimle birlikte oturtamazdım yaşamı boyunca.

Polat : Ayda bu arada Emniyetle işbirliği yaptı ve onlara satıcıların hepsinin listesini verdi. Narkotikten onların yakalanmasını istedi ve sürekli takip etti. Hertürlü çabanın ötesinde böyle de bir savaşa girdi. Can Şubat tatili sonrasında iyi olduğunu ve tekrar okula başlamak istediğini söyledi. Biraz bunlardan bahsedelim.

Tanyeli : Baktım ki oğlum okula gitmek istiyor, nişanlanmayı - evlenmeyi düşünüyor birşeyler yapmalıydım. Can bu istediklerine kavuşsun ama eroinden uzak kalsın diye birşeyler yapmalıydım. Bunun üzerine Narkotik’e gitmeye karar verdim. Can’la birlikte listeler hazırlamıştık. Kimler satıcı? Kimlerden alıyor? Ne yapıyor? Bunları listelemiştik. Zannediyorum 15 Ocak’ta randevu alarak Narkotik’e gittim. Ve Emniyet’e oğlumun da adının olduğu bir liste verdim. Özellikle de belirttim Can’ın oğlum olduğunu. Satıcıların ihbar haberini alıp çocuğuma birşey yapmalarından korkmuştum. Can’ın adı da listedeydi, böylece ondan şüphe etmeyeceklerdi. Bu listenin içerisinde telefon numaraları, adresler, ne bilgi bulabildiysem ve Can ne bilgi verebildiyse, bunlar vardı. Bu ihbarı önlem olsun diye, satıcılar yakalansın ki oğluma eroin bulma yarışından geri kalsınlar diye yaptım. Bundan sonra artık yapılabilecek başka bir şey kalmamıştı.

Polat : Narkotiğin eroin satışını engellemesini istediniz.

Tanyeli : Evet, satışı engellemelerini istedim ve başka ne gibi tedbir alıyorlar görmek istedim. Ben elimden gelen herşeyi yapmıştım.

Polat : Peki, Narkotik bu liste ile ilgili ne yaptı? Birşey yapabildi mi?

Tanyeli : Bence onlar Can’ın ölümüne kadar hiçbir şey yapmadılar. Ve ben Can’ın ölümünü duyunca Beşiktaş Karakolu’ndan Narkotik’i aradım ve sordum; “Oğlum öldü, siz bunu önlemek için ne yaptınız?” Bir cevap alamadım. Ben hala karakoldayken yaklaşık 15 dakika sonra bir ekip geldi ve benim arkamdan Sezer ve Togan ile ilgili işlem yaptıklarını biliyorum. İşleme başladıklarını biliyorum. Can’ın ölümünden sonra harekete geçtiler.

Polat : Ancak geç kalınmış oldu. Neden böyle bir tutum içinde olabilirler? Siz çok açık bir şekilde elinizde listeyle, Can’ın ölümünden çok önce onlara durumu bildirdiniz.

Tanyeli : Evet, bence çok geç kalındı. Mazeret olarak da; bir ihbar olmadığı için, her gelen ihbarı değerlendiremiyoruz gibi şeyler söylemişler. Halbuki ben oraya kimliğimi gizleyerek gitmedim. Elimde satıcıların isim ve adres listesiyle gittim. Bu da oğlumdur diye belirttim. Bu değerlendirmeye gerek duyulmayacak herhangi bir ihbar değildi. Çok ciddiye almış olmaları gerekirdi.

Polat : Derhal işbirliğine gidilmiş olması lazım. Bu ailelerin tek başlarına halledebilecekleri bir olay değil ve siz suçu ihbar ediyorsunuz. Hakikaten çok ciddiye alınması gereken bir durum.

Tanyeli : Ben de böyle düşündüm. Uyuşturucuyla mücadele eden tüm ailelere de ellerinde ne bilgi varsa hemen gidip bunları Emniyet ile paylaşmalarını tavsiye ediyorum. Bu hakikaten tek başına ailelerin, tek başına doktorların ne de tekbaşına polisin başedebileceği bir durum. Herkesin işbirliği yapması gerekli. Öncelikle bu zehirin bizim ülkemize girişinin-çıkışının engellenmesi lazım. Maddeye çok kolay ulaşımın yolları kapatılmalı. Herkes işbirliği yapmalı. Herkes bildiğini söylemeli. Bağımlılar tedavi için ve eroinden uzak kalabilmek için destek bulabilmeli.

Bu çok zorlu bir mücadele. Bütün çevrem beni desteklemesine rağmen, doktor arkadaşlarım bulunmasına rağmen, çocuğum sporla uğraşmasına rağmen ki oğlum yüzücüydü ve yelken kullanırdı, bir arkadaş kurbanı oldu. Aslında Can’ın ölümü sadece benim kaybım değil. Bu ülkenin kaybı, insanlığın kaybı.

Polat : Kesinlikle buna katılıyorum. İnsanlık kaybediyor. Daha Can’ın hikayesinde konuşacak çok şeyimiz var. Başka bir programda bunlardan bahsetmeyi isterim. Bu programda paylaştığımız yaşanmışlıkların çok anne-babaya rehber olacağına inanıyorum. Şimdi Can’dan bir şiir okuyalım ve ona ‘C’est la vie’ şarkısıyla veda edelim.

Şu an yapayalnızım

Gerçeğim

Varım!

O kadar

Can Tanyeli

Cinsel İstismar, Dr. HALİS DOKGÖZ, Adli Tıp Uzmanı

2010-09-12T04:22:00.000-07:00

Polat : Bu hafta yine çocukla ilgili oldukça önemli bir konudan bahsedeceğiz. Çocukta cinsel istismar. İstismar deyince; çocuğa zarar vermek, çocuğun gelişmesini engelleyen davranışlarda bulunmak gibi çok geniş kapsamlı olaylardan ve davranışlardan bahsediyoruz. Ama cinsel istismar deyince orada bir dakika durmak gerekiyor. Cinsel istismar her geçen gün artarak karşımıza çıkan ve anne-babalar başta olmak üzere herkes için artık kabus haline gelen bir olay. Sıklıkla rastlanan çok basit bir cinsel istismar örneği vermek gerekirse; çocuğunuz okuldan çıkmış, evine doğru yürüyor. Köşede uzun pardesü giymiş bir adam bekliyor. Adam, çocuk yaklaşınca pardesüsünün önünü açıyor ve cinsel organını gösteriyor. Yetişkinlerin bile korktuğu, çaresiz kaldığı bu tip bir olayın bir çocuğun başına geldiğini düşünün. Çocuk panik halde evine koşuyor ancak adamın takip edip belkide asansörde çocuğu taciz etmeye devam etme ihtimali de var. Çocuğu çok derinden sarsan bu tarz olaylara artık çok sık rastlıyoruz. Bu tarz olgular giderek artıyor. Cinsel istismarın bir boyutu bu. Birçok başka boyut var ama hemen söylenmesi gereken ‘çocuk pornosu’ sorunumuz var. Günümüzde bilimsel araştırma yapmak için internette arama motoruna ‘ensest’, ‘aile içi cinsel ilişki’ kelimelerini arattığınızda karşımıza gelen sayfada aşağı yukarı tüm siteler porno sitesi oluyor. Ensest konulu yüzlerce -ki bunların oldukça mühim bir kısmı Türkiye’de çocuk pornosu daha yeni yeni oluşmaya başlamasına rağmen Türkçedir, porno sitesiyle karşılaşıyorsunuz. Gerçekten dünyada ki çalışmalara baktığımız zaman da çocuk pornosunun Türkiye’de daha yeni yeni başladığını, halbuki dünyada çok daha yaygınlaştığını görüyoruz. Ensest; aile içi cinsel ilişki yani babanın kız çocuğuna, annenin erkek çocuğuna yada kardeşler arasında gördüğümüz cinsel ilişki; tarihten beri hep var olan bir olgu. Ama tabuydu, hiç konuşulmazdı. Artık konuşulmaya başlandı. Ve görüyoruz ki hiç aklımıza gelmeyecek olaylar karşımıza çıkıyor. Olgular var ama hala kanun yapıcılar Ceza Kanunu’nun yeni tasarısına “aile kurumu zedelenmesin, aile kurumunun saygınlığı kaybolmasın, boşanmak üzere olan anne-babalar birbirlerine çamur atarlar, o zaman biz bunu ayıklayamayız” deyip ensest için ayrı bir kanun maddesi koymuyorlar. Bu gerçekten büyük bir sorun. Bunu zaman zaman tartışacağız bugünkü konuğumla ama çok önemli bir boyut var ki gerçekleri görmezsek kanunlar bugün olduğu gibi hep arkadan gelmeye devam edecek. Bunu özellikle belirtmek istedim çünkü Yeni Türk Ceza Kanunu Tasarısı henüz komisyona girdi, hala eklemeler ve/veya düzeltmeler yapılabilir. Haliyle enseste ilişkin bir madde içermiyor.

Konuya böylece giriş yaptıktan sonra bu haftaki konuğuma dönüyorum. Dr. Halis Dokgöz çocukta cinsel istismar konusuyla ilgili çok etkin çalışan bir adli tıp uzmanı. Önce kendisine “çocukta cinsel istismar konusu nasıl çalışma alanının içerisine girmiş?” diye soralım.

Dokgöz : Çocuk istismarı ve çocukta cinsel istismarla ilgili çalışmalar aslında adli tıp ve diğer acil branşlarda çalışan hekimlerin sık karşılaşabileceği bölümler, alanlar. Benim karşılaşmamda sizin fazlasıyla rolünüz oldu. Adli Tıp Kurumu’nda birlikte çalıştığımız dönemde sizin önerileriniz ve teşviklerinizle diyelim bu konu ilgimi çekti. Gerçekten oldukça sık görülmesine rağmen az bilinmesi ve önlenebilir olmasına karşın; gerekli yaptırımların yada gerekli şeylerin yapılmaması bu alana yönelmeme daha da bir pozitif katkı sağladı. Bu alanla ilgili, Adli Tıp’a gelen olgular nelerdir, durumumuz nedir, ne tür olgularla karşılaşıyoruz ve bu tür olgular adli yada hukuksal süreçte nereye ulaşıyor, tıbbi yaklaşım nasıl olmalıdır gibi kafamızı kurcalayan meseleleri eşelemeye başladık ve bu şekilde konuyla ilgili olarak çalışmalara başlamış oldum.

Polat : Cinsel istismar ile ilgili tüm boyutları tartışmaya başlamadan önce bir yol haritası oluşturmak amacıyla tanım yapmamız gerekir. Çocuk istismarı içerisinde cinsel istismarı nasıl tanımlıyoruz?

Dokgöz : Öncelikle belirtelim; Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesiyle 0-18 yaş grubundaki herkesi çocuk sayıyor. Çocuk istismarı da çocuğun kaza dışı ve önlenebilir bir davranışa maruz kalması. Bu davranışın; toplumun kültür değerleri dışında kalması gerekiyor. Çünkü farklı kültürlerde, farklı davranışlar bir şiddet yada istismar olarak kabul edilmeyebiliyor. Çok önemli bir nokta ise olgunun uzmanı tarafından da bir istismar olarak tanımlanması gerekiyor. Cinsel istismarda tablo biraz daha değişik. Çocuğun cinsel amaçlı herhangi bir uyarı aracı olarak kullanılmasından başlayıp; en basit haliyle yanaktan makas almayı örnek gösterebiliriz, ırza geçmeye kadar geniş bir yelpaze içine giren her türlü davranışı cinsel istismar olarak tanımlayabiliriz. Burada çocuğa illa zor kullanılması da şart değil. Bunu özellikle belirtmek - altını çizmek - gerekiyor çünkü toplumda zor kullanım olmazsa cinsel istismar olmaz yada şiddet olmaz gibi bir yaklaşım var.

Polat : Cinsel istismar hangi davranışları kapsar derken çocuğun yanağından makas alınmasını örnek verdiniz. Burada bir soru işareti olabilir. Bir çocuğu sempatik, çok cici bulup yanağından bir makas alınabilir, bunu hepimiz yapıyoruz hatta zaman zaman. Bu bir suç mu? Öncelikle bunu biraz açalım. Amerika’da yada İskandinav Ülkelerin’de yaşanan paranoyaya dönüşmesin. Amerika’da hemen hemen her davranış çocuk istismarı olarak algılanıyor. Başımdan geçen bir hikayeyi anlatmak istiyorum. Konuştuğumuz konuya iyi bir örnek teşkil ediyor. Amerike’da John’s Beach’de oturuyoruz. Üç yaşlarında bir çocuk sahilde bir tümseğe çıkmaya çalışıyor ancak çıkamıyor sürekli geri düşüyor. Arkadaşlarımızdan birisi çocuğu arkadan iterek yardım etmek istedi. Bir diğer arkadaşımız hemen arkadaşımızı engelledi; “Sakın çocuğa elleme, anne-babası görürse çocuklarına cinsel istismarda bulunduğun gerekçesiyle dava edebilir” diye.

Dokgöz : Evet, bu nokta çok önemli gerçekten. Tanımı yaparken eylemin kültürel değerlerin dışında kalması şartını belirtmiştik. Verdiğiniz örnek hakikaten bunu çok güzel şekilde vurguladı.

Polat : Bunun yanı sıra davranışın motifi de önemli. Eylemin hangi sebeple gerçekleştirildiğini iyi anlamak lazım. Cinsel istismarda özellikle şu var; çocuk cinsel amaçlı heyecan ve doyum sağlamak için kullanılan bir araçsa davranışın boyutu ne olursa olsun hemen cinsel istismar olarak sınıflandırılır. 15 yıldır bu konuyu çalışıyorum ve arada kendime “acaba paranoya düzeyine mi ulaşıyoruz” diye soruyorum. Ancak, maalesef Türkiye’de gördüklerim ve yaşadıklarım bana biraz paranoyak olmakta fayda var duygusunu veriyor. Her geçen gün yeni yeni inanılmaz olaylarla karşılaşıyoruz.

Kavramlara devam edecek olusak; cinsel istismarda ‘temasla olan’ ve ‘temasla olmayan’ diye bir sınıflandırma var. Temasla olmayan cinsel istismar denilince akla çocuk pornosu, teşhircilik, röntgencilik gibi eylemler geliyor ve bu olaylarda çok fazla artış izliyoruz.

Cinsel istismar özellikle ilkokul çocuklarına yönelik gerçekleştiriliyor. Bu yaşta çocukları kandırmak oldukça kolay oluyor çünkü çocuklara yönelik bilinç oluşturma faaliyetleri yok.

Dokgöz : Öncelikle değindiğiniz bu paranoya konusunda çok sevdiğim bir sözü paylaşmak istiyorum; Paranoyak olmanız izlenmediğiniz anlamı taşımaz.

Gerçekten cinsel istismar; çocuğa bir erişkinin yada çocuğa tahakküm kurabilecek yaştaki bir kişinin; çocuk da olabilir bu, cinsel doyum amacı ile bir sözlü ifadesinden ırza geçmeye kadar geniş bir yelpazede karşımıza çıkıyor. Olgularda hekim olarak bizler yada dava konusu olduğunda hakimler cinsel istismarı belirlemede sıkıntı yaşıyoruz. Bu aşamada daha ileri çalışmalara gerek var diye düşünüyorum.

Polat : Çok doğru. Bu konuda çalışan profesyonellerin bilgi eksikliğinden dolayı çok sayıda olgu atlandığını biliyoruz. Tabii sadece bilgi eksikliği de değil olay, aile içi cinsel ilişkide bizim en çok yaşadığımız sıkıntılardan bir tanesi değer yargılarında. Ailenin dağılmasını önlemek amacıyla, eğer baba çocuğu istismar etmişse, anne bunu bilse dahi inkar ediyor. Şikayete rağmen çocuk anne-babadan ayrılmaz ilkesini her durumda benimsemiş hakimler çıkıyor karşımıza. Tanıda hakikaten büyük bir sıkıntı var. Bunun yanı sıra cinsel istismara maruz kalmış çocukların muayenesinde de sıkıntılar var. Bu çocukların muayenesi, muayene edildikleri yer çok farklı olmalı. Bu çocuklara yaklaşım çok farklı olmalı. Bunu gözönünde bulundurarak Adli Tıp Kurumu Başkanı olduğum dönemde Halis Dokgöz ile bir çalışma yürüttük ve çocuk istismarı muayene birimini oluşturduk. Biraz bu muayene biriminden bahsedelim.

Dokgöz : Bu tür olgular gerçekten özelleştirilmiş ortamlarda uzmanlaşmış kişiler tarafından müdahale gerektiriyor. Muayene sadece kurban yada istismar edilmiş çocuk açısından değil, eylemi gerçekleştiren kişinin belirlenmesi açısından da bize yükümlülük getiriyor. Çocuk, muayenesi esnasında içinde bulunduğu birimin bir istismar muayene yeri olduğunun farkına varmamalı ve burada kendisini emniyette ve rahat hissedebilmelidir. Muayene esnasında çocuğun tekrar tekrar istismar edilmesine fırsat vermemek ve muayene sürecini mümkün olduğunca kısalaştırmak için farklı alanlardan, farklı birimlerden kişilerin kolayca bir arada değerlendirebilecekleri, delillerin yok edilemeyeceği bir birimin oluşturulması gerekli. Biz sizinle o dönemde bunu gerçekleştirdik. Öncelikle muayenelerin uzamaması için tedbir alındı. Ayrıca, cinsel istismara uğrayan çocuğun cinsel istismara uğradığının delilleri toplanırken aynı zamanda enfeksiyon kapma, hamile kalma gibi durumlar açısından da gerekli önlemlerin alınması, çocuğun yaşadığı gerek fiziksel gerekse psikolojik travmaların kalıcı etkilerine karşı girişimlerde bulunulması gerekliydi. Bütün bunlara ek olarak eylemi gerçekleştirdiği düşünülen sanığın tanımlanması yani belirlenmesine yönelikte çalışmaların aynı yerde yapılması önemliydi. Hakikaten farklı disiplinlerin birlikte çalıştıkları multi-faktöriyel bir birim oluşturuldu. Bu tarz birimlerin yaygınlaştırılması büyük önem taşıyor.

Polat : Muayene sisteminden bahsederken de vurgulanması gereken çok önemli bir husus var: yaşadığı olaydan dolayı zaten travmatize olmuş çocukların muayene edilirken bir kez daha travmatize olmamalarını, zarar görmemelerini sağlayacak bir sistemi oturtmak. Bu nasıl yapılabilir? Tabii öncelikle çocuğun bir kerede muayenesini bitirmek lazım ki çocuk sürekli farklı kişilere tekrar tekrar olayı anlatmak zorunda kalmasın, olay çocuğun beynine böylelikle kazınıp kalmasın.

Muayene alanından bahsederken de çocuğun yabancılık çekmeyeceği, dostça bir yer yaratılmasının önemli olduğunu söyledik. Kurduğumuz birimde buna dikkat etmiştik ve çocuk oyuncaklara ve renkli duvar kağıtlarına bakınca kendisini oyun odasında zannediyordu.

Üçüncü olarakta çocukla görüşecek kişilerin mutlaka çocukla kolay iletişim kurma becerisine sahip olmaları bekleniyor. Çocuğun bu kişileri sevmesi, onlara güvenmesi ve dolayısıyla başından geçenleri çekinmeden ve doğru anlatabilmesi çok önemli çünkü, bu tip olayları yaşadığı zaman çocuklar genellikle içlerine kapanıp anlatmamayı tercih ediyorlar.

Dokgöz : Evet, çocuklar genelde saklamayı tercih ediyorlar. Oysa çocukların söyledikleri genellikle doğrudur ve alanında uzmanlaşmış bir kişi - çocukla iyi diyalog kurabilen hekim yada diğer disiplinlerde çalışan uzmanlar - iyi bir diyalogla çocuktan gerekli bilgiyi alırlar. Öyküyü ayrıntılarlar ve bazen bu öykü, çocukla görüşme o kadar önemlidir ki fiziksel bulgulardan daha çok istismarın kesin kanıtı da olabilir.

Polat : Cinsel istismarda özellikle anal ilişkinin söz konusu olduğu livata olgularında bazen hiçbir bulgu ortaya çıkmayabiliyor. İyileşme çabuk oluyor. Bu durumda sadece fiziksel bulgularla yola çıkıp istismarı ispatlamak mümkün olmuyor. Eğer sadece fiziksel bulguların varlığı sözkonusu edilirse, bu bir çok olayın gözardı edilmesi anlamına geliyor.

Muayene sistemlerine baktığımızda, dünyada yaygın olarak uygulanan ancak Türkiye’de henüz birkaç yerde bulunan ‘aynalı sistem’ var. Bu çok güzel bir sistem. Buna göre; uzman çocuğun her davranışını dışarıdan izleyebiliyor fakat çocuk izlendiğinin farkında olmuyor ve çok daha rahat davranmaya başlıyor. Böylece çocuk ve olayın çocuk üzerindeki etkilerini rahatça gözlemleyebiliyorsunuz.

Bir de anatomik bebekler uygulaması var. Bu sistem bir dönem çok yaygın olarak kullanılıyordu fakat sonradan kalktı. Bence çok da iyi oldu.

Dokgöz : Anatomik bebekler cinsel istismara uğradığı düşünülen çocuklara veriliyor ve bu araçlarla çocuğun kendi cinsel yönelimlerini yada cinsel istismara uğrama biçimlerini ortaya koymaları izleniyor. Bu bebekler aslında normal oyuncak bebekler ancak genital organları normalden daha büyük oluyor. Bu sistemin kullanıldığı birimler hala var. Ancak ben bu sistemin kullanılmasını sakıncalı buluyorum. Bu bebek aletlerle çocuğa bazı şeyleri öğretmiş oluyoruz ve çocuk bunlardan yola çıkarak bazen hikayesini değiştirebiliyor. Uygulamanın bu tür sakıncaları olduğunu düşünüyorum.

Polat : Çocuk bu bebeklerden yola çıkarak hikayesini anlatır diye umuluyor ama hiç de öyle olmuyor. Çocuk hiçbir şey yokken bile sadece bu bebeklerden yola çıkıp yepyeni bir hikaye uydurmaya başlıyabiliyor. Çocuk istismarı olayları ilk çalışılmaya başlandığında ilk 5-10 yıl acaba çocuk doğru mu söylüyor, yanlış mı söylüyordan tedaviye geçilememiş. Böyle bir dönem yaşanmış.

Çocuk istismarı; özellikle cinsel istismar söz konusu olduğu zaman işin içinde sadece adli tıp uzmanları yok. Başka hangi dallar da işin içinde olmalı acaba?

Dokgöz : Çocukta cinsel istismar sözkonusuysa adli tıp uzmanının buradaki görevi olayı belgelemek ve ortaya çıkartmak. Bunun yanında çocuk hekimlerinin ve cerrahlarının bazı görevleri var. Bulguyu ortaya koymak ve tedavi etmenin dışında ek hastalıklar çıkabilir. Bu durumda bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına görev var. Halen Türkiye’de uygulanan sistemde çocuk cinsel istismara uğramışsa çocuk hekimine, acilde bir pratisyen hekime, kadın hastalıkları ve doğum uzmanına, psikiyatriste yada çocuk psikiyatristine gidebiliyor. Birçok doktora gidilebiliyor ve en sonunda bir de adli tıp uzmanına geliyor. Bu arada hukuksal süreçte başlamış oluyor ve jandarma, polis gibi kolluk güçleri de devreye giriyor. Zaten bir travma yaşamakta olan çocuk tüm bu kişilerlerle ayrı ayrı muhatap olmak zorunda kalıyor. Uzmanlar teşhis ve tedavi için, olayı aydınlatmak ve yasal prosedürleri yerine getirmek için çocuktan tek tek hikayeyi duymak istiyorlar. Böylece travma katlanarak büyüyor ve zaman zaman çocukta onarılmaz yaralara sebep oluyor. Bu nedenle, sizinle kurduğumuz birimde ve dünyanın pekçok başka yerinde olduğu gibi farkı disiplinlerden uzmanlar; klinik hekimler, adli tıp uzmanı, sosyal hizmet uzmanı, psikolog, psikiyatrist, kolluk güçleri, biraraya geliyorlar - buna ‘çocuk dostu muayene birimi’ diyebiliriz - ve birlikte bir yandan muayeneyi ve tedaviyi yapıyorlar diğer yandan da görüşmeyi ve bulguların belirlenmesini, ayrıca çocuğun rehabilitasyonunu ve korunmasını sağlıyorlar. Bu tarz birimlerin mutlaka yaygınlaştırılması gerekiyor.

Polat : Buna ben de katılıyorum. Çocuk istismarı bir çok daldan farklı olarak multidisipliner bir çalışma gerektiriyor ve gerçekten bu kadar çok uzman tek tek çocukla görüşmeye kalkarsa çocuk yaşadığı olayın ardından tekrar tekrar travmatize edilebiliyor. Tüm uzmanların birlikte hareket ederek çocuktan hikayeyi dinlemesi ve görevlerini belli bir düzen içerisinde yapmaları zamanı da kısaltacağından çocuk açısından çok daha rahat oluyor.

Peki, muayeneden sonra çocuğun cinsel istismara uğradığı tespit edilirse, tanı bu şekilde çıkarsa, bundan sonraki ki süreçte nasıl bir prosedür takip ediliyor?

Dokgöz : Bu sürecin nasıl gelişeceği çocuğun içinde bulunduğu koşullara göre değişiyor. Öncelikle “Cinsel istismarı gerçekleştiren(ler) kim?” sorusuna cevap bulmak gerekiyor. Eğer aileden birisi ise yapılacak ilk şey, aileden çocuğu uzaklaştırmak oluyor. Aileden uzaklaştırılan çocuk; Türkiye koşullarında ne yazık bahsettiğimiz özel birimler pek yaygın değil ama varsa öncelikle bu tarz birimlere yönlendirilebiliyor yada çocukta travma çok yüksek seviyelerde görülüyorsa hastane ortamında kalması uygun olabiliyor. Bu arada hukuksal süreçte devam ediyor ve sosyal hizmet uzmanları ile diyaloğa girip çocuğun Türkiye’de çok yaygın bir ağa sahip olan Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’na çocuk bakım ve rehabilitasyon için teslim ediliyor. Çocuğu bu şekilde aileden soyutlamak, eğer cinsel istismarı gerçekleştiren kişi(ler) ailedense çok önemli. Eğer aileden birisi değilse, biraz daha şanslıyız demektir. Bu durumda çocuğun gerekli muayenesini yapıp, bulgularını derleyip, sanığın belirlemesine yönelik çalışmaları da yaptıktan sonra çocuğu ailesine teslim ediyoruz. Tabii her iki durumda da çocuk, psikiyatrist tarafından düzenli şekilde izleniyor.

Polat : Sosyal hizmet uzmanları gerçekten bu konuda kilit görevde olan kişiler. Türkiye’de maalesef bir tane sosyal hizmet uzmanı yetiştiren okul var. Oysa Sosyal Hizmet ve Çocuk Esirgeme Kurumu’nun iş tanımına baktığınızda çocukta istismardan tutun, sokak çocukları, suça itilen çocuklar, madde bağımlı çocuklar, özürlü çocuklar, bunlara ek olarak özürlü vatandaşlar, erişkinler dahil olmak üzere düşkünler, bakıma muhtaçlar ve yaşlılar gibi çok geniş bir yelpazede hizmet verilmeye çalışılıyor. Buna karşılık Kurum’a çok küçük bütçeler ayrılıyor ve eleman sayısı kısıtlı; kadro yetersizliği var. Son dönemde de meslek elemanlarının aktif görevlerden alınıp, pasif görevlere gönderilmesi gibi yeni bir uygulama da dikkatimizi çekiyor. Tabii tüm bunların ışığında çok verimli ve randımanlı işler çıkıyor diyemeyiz ama şunu da hemen kabul etmek gerekir ki sosyal hizmet uzmanları olmadan bu konuda çok fazla yol alınamaz.

Cinsel istismar tanısı konduktan sonra çocuğun bu durumdan en az zararla çıkmasını sağlamak çok önemli.

Dokgöz : Çocuğun en az zararla kurtulacağı, kendisini diğer çocuklar gibi normal hissedeceği yada rehabilite edilip topluma yeniden kazandırılabileceği koşulları yaratmak çok önemli.

Polat : Cinsel istismarın varlığı kolay kolay ortaya çıkmıyor demiştik. Çocuklar okulda veya sosyal hayatlarında karşılaştıkları taciz olaylarını genellikle saklıyorlar ve aileye dahi bundan bahsetmemeyi seçiyorlar. Bu durumda aileler veya eğitimciler hangi bulguların varlığına dikkat etmeliler ki çocuğun istismar edilip edilmediğini anlayabilsinler? Nelerden kuşkulanmalıyız?

Dokgöz : Çocuktaki karakter veyadavranış değişiklikleri aileleri veya çocukla ilgili çalışanları kuşkulandırmalı. Çok canlı, çok aktif çocuklar birdenbire durgunlaşabiliyor, çocuk sıklıkla odasına kapanıyor ve yalnız kalmayı tercih ediyor. Özellikle anneler çocuklarına banyo yaptırırken yada üstlerini değiştirirken fiziksel bulgularla karşılaşabiliyorlar. Konumuz cinsel istismar ama, cinsel istismarda mutlaka cinsel bölgelerde bulgu olacak diye bir şey yok. Eylem gerçekleştirilirken vücudun değişik bölgelerinde değişik bulgular da ortaya çıkabiliyor. Hekimlerin en sık karşılaştığı bulgulardan biri ekimoz dediğimiz cilt altında, doku içi kanama lezyonları oluyor. Bunlar vücudun değişik bölgelerinde bulunabilir. Onun dışında cinsel eylem gerçekleştiren kişilerin emmesine bağlı, yumuşak dokularda emme izi dediğimiz, nokta nokta görülen ekimoz benzeri lezyonlar olabilir. Çocuğun değişik bölgelerinde travmalar, çizikler olabiliyor. Yine iç çamaşırlarında kan lekesi yada eylemi gerçekleştiren kişiye ait olabilecek sperm veya salgı buluntusu olabiliyor. Kıl döküntüsü olup olmadığına da bakılabilir.

Polat : Burada bir örnek olay anlatıp anne-babanın sorumluluğuna değinmek istiyorum. Annenin anlattığına göre; anne zaman zaman 5 yaşındaki erkek çocuğunu karşı dairelerinde oturan 16-17 yaşlarında lise son sınıf öğrencisi komşusunun daveti üzerine yolluyormuş. Anne içinde hep bir huzursuzluk duymuş ama nedense çocuğuna izin vermiş. Bir gün anne ile çocuk oynarken; anne yatar pozisyonda, çocuk annesinin üstüne çıkıp gidip gelmeye başlamış. Anne, “Ne yapıyorsun oğlum?” diye sorduğunda, çocuk, birlikte oynadıkları ağabey ile bu şekilde oynadıklarını ifade ediyor. İşte bu tarz tesadüflerle de cinsel istismar ortaya çıkabiliyor. Bu olayda dikkat edilmesi gerekli olan nokta; annenin 5 yaşındaki çocuğuna 17 yaşında bir oyun partneri seçmekle yaptığı hata - annenin bilinçsizliği. Bakıcılık sözkonusu değilse ki çocuğa bakıcı seçerken de çok titiz olunması ve bakıcının çok iyi tanınması gerekli, oyun partneri aynı yaş grubundan seçilmeli. Sonuçta; anne-babanın yaşanan istismar olaylarında kusuru ve ihmali oluyor diyebiliriz. Çocuk, hayatının akışını çok kötü etkileyebilecek bu tarz olaylara muhatap kalıyorsa, bunda ailenin sorumluluğu çok büyük. Bunu vurgulamak zorundayız. Anne-baba şüphe etmeli ve sürekli çocuğuna dışarıdan gelebilecek hertürlü istismara karşı dikkatli olmak durumunda. Bu olmazsa olmaz bir kural.

Tıp Fakültesinde öğrenciyken çocuk psikiyatrisi hocam Prof. Dr. Ulvi Etener’in çocuğu istismara maruz kalmış anne-babalara sert davrandığına şahit olurdum. Çocuklara ise o denli iyi davranırdı. Hocamın aileleri çok zor durumda bıraktığını, dövmekten beter ettiğini düşünürdüm. Bunu kendisine sorduğumda; “çocuk buraya gelecek kadar kötü bir duruma sokulduysa, hastalıkları varsa ve anne-baba bu durumu son ana kadar farkedemedilerse o zaman kendileri de suçludur, o yüzden böyle davranıyorum” demişti. Hocama buradan saygılarımı yolluyorum. Bugüne kadar gördüğüm onca istismar olgusundan sonra kendisine katıldığımı söyliyebilirim. Hikayeler hemen hemen aynı oluyor ve anne-babanın sorumluluklarını ihmal ettiklerine sıklıkla şahit oluyoruz. Anne-babalara bu konuda da sorumlulukları olduğunu öğretmek istismarı önlemek açısından çok önemlidir.

Tanı için dikkat edilmesi gereken; davranış ve karakter değişiklikleri, fiziksel bulgular ve çocuğun içine kapanma hallerinin yanısıra, bir diğer hususda çocuğun cinsel konulara birden bire ilgisinin fazlalaşmasıdır.

Dokgöz : Burada çocuğun genital organlarıyla oynama eğiliminin artmasından bahsedebiliriz. Böyle bir durumla karşılaşıldığında muhakkak bir uzmana danışmakta fayda var. Kesinlikle gözardı edilmemesi gerekli.

Polat : Bu şekilde ortaya çıkan çok istismar olgusu var. İstismarı önlemekte, istismarı anlamakta ebeveynler yetersiz kalıyor dedik ama cinsel istismar ortaya çıktığı zaman da anne-babaların duruma karşı tepki verişleri de bilinç düzeylerinin düşük olduğuna işaret ediyor. Birçok olgu biliyorum ki anne-baba, istismar ortaya çıktığında çocuklarının yaşadıkları travmayı unutup, çocuklarıyla daha fazla ve daha büyük bir şefkatle ilgileneceklerine, yaşadıkları hayal kırıklığıyla yada kendi suçlarını, ihmallerini kabullenemedikleri için çocuklarını dövüyorlar. Çocuğu suçlu görüyorlar. Halbuki çocuğun hiçbir suçu yok, hatta çocuk kullanıldığının bile farkında olmayabiliyor.

Dokgöz : Tabii. Küçük yaşta çocuk bunu bir oyun olarak algılıyor. Gerçekleştirilen eylem çocuğa nasıl sunuluyorsa; verdiğiniz örnekteki gibi kendisinden yaşça büyük biri tarafından gerçekleştiriliyorsa, çocuk gerçeği bilmediği için sunulduğu gibi algılıyor. Kendisine karşı yapılan bu eylemin kötü olduğunu, kendisine zarar verici olduğunun farkına bile varamıyor. Bu nedenle çocuğun gerçekten kendi yaş grubundan çocuklarla oynaması ve mümkünse yalnız bırakılmaması çok önemli. Örneğin, biliyoruz anne-baba çalışıyor ve çocuklarda anahtar var, okuldan yalnız kalacakları bir eve geliyorlar. Bu çok sık rastlanan bir durum. Bu bile çocuğun ihmali demek ve ihmal de çocuğu istismara açık konuma getiriyor. İstismar, cinsel istismar da olabilir, uyuşturucu da olabilir, başka şekillerde de ortaya çıkabilir.

Polat : Çocuğa aile dışından gelen bir istismardan bahsettik. Bir de ensest dediğimiz, aileden biri tarafından gelen cinsel istismardan bahsedelim. Ensest çok eski yüzyıllardan beri var olan ancak tabu olduğu için hiç konuşulmayan bir kavram. Türkiye’de de var ve sayıca çok fazla olma ihtimali hayli yüksek.

Biz kapalı bir toplumuz. karşı cinsten bireylerin ilişki kurmakta zorlandığı, insan ilişkilerinin zayıf olduğu bir toplumuz. Kapalı toplum olma özelliklerine sahip; özellikle Karadeniz ve Güneydoğu Anadolu’da ensestin yoğun çıkacağını söyleyebiliriz. Ensestte en büyük sıkıntı ya hiç ortaya çıkmaması yada çok ileri yaşlarda çıkması. Bu da cinsel istismarın uzun süreli olması anlamına geliyor. Bu durumda fiziksel travmadan çok ruhsal travmanın büyüklüğünden bahsetmek lazım. Çocuk ebeveyni tarafından istismar edilirken bunun bir sevgi gösterme biçimi olduğuna inanıyor. Kendisine yapılan kötü bir hareket olarak algılamadığı için olayı rızasıyla yaşıyor. Ancak, ileri yaşlarında cinsel ilişkinin farkına varınca, çevresinde daha farklı şeylerin yaşandığını keşfedince kötü olayı anlıyor.

Ensest o kadar önemli bir olgu ki bunu ileride tek başına bir uzmanla konuşacağız ama cinsel istismarı konuşurken de değinmeden olmaz. Türkiye’de ensestle ilgili durum nedir?

Dokgöz : Ensestin sanılandan daha fazla görüldüğü düşüncesindeyim. Türkiye’de maalesef ensestle ilgili yeterince çalışma yok. Dolayısıyla veriler üzerinden konuşamayacağız. Ancak, bahsetiğiniz gibi ensest toplumumuzda bir tabu. Gizli kalıyor ve en önemlisi gizli tutuluyor. Tesadüfen ortaya çıkan olaylarda bile ailelerden gizli tutulması için baskı yapıyorlar. Adli tıbba gelen olgularda ensest kurbanının yakınlarından, “Aman bunu kimse duymasın, aman yok yazın” şeklinde yaklaşımlar görüyoruz. Bulguların ortaya çıkması, raporlandırılması ve kişilerin cezalandırılması gerekirken “aman kimse duymasın” diyerek olayı örtbas etmek istiyorlar. Bu Türkiye’de bir gerçek. Öncelikle ensest kavramını öğrenmemiz ve olguların varlığını kabullenmemiz gerek. Daha sonra sorunu nasıl çözeriz diye düşünmemiz ve tartışmamız gerekiyor.

Polat : Ensestin gizli kalma sebeplerinden bir tanesi de kadınların; annelerin, ailenin dağılmasını önlemek amacıyla suskun kalmaları. Genellikle olgularda anne haberim yoktu demesine rağmen bunun doğru olmadığını görüyoruz. Anne güvencesini kaybetmemek gibi bir kaygıyla enseste gözyumuyor. Bu tutum içinde olan kadınlara ‘pasif istismarcı’ diyoruz; suça iştirak diyebiliriz çünkü istismarı önlememenin de istismar boyutu var.

Annelerin bu suskunluğu, bu kabullenmişlikleri karşısında zaten ağır travma yaşayan çocuk bir de ailesinin kendi yüzünden dağıldığını zannederek suçluluk duygusuyla karşı karşıya bırakılıyor. Anne, ailenin dağılmasından kendi ensest kurbanı çocuğunu suçlu olarak görebiliyor. Çocuğa susması yada inkar etmesi için baskı yapabiliyor. Ensest hakikaten bir dramdır. Bunları gördük, yaşıyoruz. Derhal tedbirlerin alınması gerekli.

Dokgöz : Yeni Türk Ceza Yasası Tasarısından bahsetmiştiniz. Gerçekten de doğrudan ensestle ilgili hiçbir maddeye yerverilmemiş. Bu olgularının nasıl değerlendirileceği belirtilmemiş. Bu herhangi bir dışarıdan gelen cinsel istismar değil. Ebeveynin sorumluluğu altındaki çocuğa uyguladığı bir cinsel istismar. Hem çocuğa zarar veriyor hem de koruma yükümlülüğünü yerine getirmiyor. Türk Ceza Kanunu’nda bunlar soru işareti.

Polat : Kanunların derhal düzenlenmesi lazım tabii ama toplumun içselleştirmesi çok uzun zaman alıyor. Aile birliğinin korunması kavramı da çok önemli ama “Neye rağmen?” diye kendimize sormalıyız. Asıl olan çocuğun korunmasıdır. Çocuğu çiğneyen şeref, haysiyet, aile birliği kavramları benim için yok. Çocuk bir zarar görüyorsa öncelik mutlaka çocuğun korunmasındadır. Aile, yakın çevre, Devlet ve nihayet tüm toplum olarak çocuğu korumakla yükümlüyüz. Ancak çocuk korunma altına alındıktan sonra diğer; aile birliği nasıl korunacak, şeref ve haysiyet nasıl korunacak gibi konuları tartışabiliriz.

Cinsel istismar toplumda gerçekten çok sayıda var ve bunlar ancak saptanıp üzerine gidildiği taktirde toplumun dikkati çekilebilir, bilinç oluşturulur. Önce olguların saklanması zihniyetinden sıyrılmak gereklidir. Çocuğa karşı cinsel istismarı önlemeye yönelik neler yapılabilir, neler yapılmakta?

Dokgöz : Birlikte çalıştığımız dönemde, 2001 – 2005 yılları arasında gerçekleştirilecek çocuk istismarını ve ihmalini önlemeye yönelik bir proje başlatıldı. Bu UNICEF’le Adli Tıp Kurumu’nun ortak bir projesiydi. Bu tür olgularla sık karşılaşan adli tıp uzmanları, acil birimde çalışan hekimler yada diğer olguyla karşılaşma olasılığı yüksek olan hekimlerin eğitimi hedeflenmişti. Proje kapsamında ilk önce gerçekten bu alanda çalışan, çalışma olasılığı olan, çalışan ve bizim haberimiz olmayan bütün birimler biraraya getirildi ve ‘Türkiye’de durum nedir’ tartışıldı enine boyuna. Çok çarpıcı gerçeklerle karşılaştık. Buradan yola çıkarak neler yapabiliriz tartışıldı ve konuşmamızın başında belirttiğimiz özelleşmiş çocuk dostu muayene birimlerin oluşturulması ve çocukların travmatize olmayacağı muayene ortamlarının yaratılması gibi temel noktalarda anlaşıldı. Çocuk istismarı ve ihmalini önlemeye yönelik, bulgularını saptamaya yönelik ve bu tür durumlarla karşılaşan çocuğa neler yapılabilir üzerine bir eğitim modülü oluşturuldu. Interaktif olarak yapılandırılan eğitimler için önce Türkiye’nin 8 farklı bölgesinden yaklaşık 15’er kişi eğitici olarak eğitildiler. Bunlar uzman kişilerdi. Böylece bölge eğiticileri oluşturulmuş oldu. Eğiticiler kendi bölgelerinde olgularla karşılaşma olasılığı yüksek olan hekimleri, sosyal hizmet uzmanlarını, psikologları hatta çeşitli okullardan öğretmenleri de kapsayan eğitimler gerçekleştirdiler. Eğitimler yavaşlamış da olsa halen devam etmekte.

Bunun dışında neler yapılması gerekli: Sadece bu işle uğraşan profesyoneller değil, toplumun da konuyla ilgili bilgilenmesi gerekiyor. Toplumun çocuğu istismar ve ihmal etmemesi gerektiğini öğrenmesi gerekiyor. Çocuk istismarcılarına karşı bir muhalefet oluşturulması, karşı duruş yaratılması çok önemli. Bunun için radyo, gazete, televizyon hatta internet gibi kitle iletişim araçlarını zorlamak gerekiyor.

Polat : Profesyonellerin eğitimi çok önemli. Bunun için UNICEF projesi başlatıldı ve istismar vakasına doğru müdahale edebilecek ekipler oluşturuldu. Ayrıca Sağlık Bakanlığı ile de başka projeler üzerinde çalışıyoruz. Bunun ötesinde ve en önemlisi Türkiye’nin her bölgesinde ailenin, çocuğun ve topyekun yurttaşların karşılaştıkları olgular için başvuracakları yerleri olduğunu bilmeleri gerekli. Toplum eğitimi önemli çünkü bazı konuları eğer anlatmazsanız, tartışmaya açmazsanız, konuşmazsanız o zaman herkes sanki problem yokmuş gibi davranıp susuyor. Olaydan canı yananlar ortada kalıyor. Bunu aşmak için tüm kanalları kullanmak lazım. Zaten Açık Radyo Programları da böyle bir fikirden doğdu. Amac; konuyaduyarlı, sosyal sorumluluk sahibi kişileri bilgilendirerek onlarında gönüllülük esası içerisinde bir şeyler yapabilmeye doğru yönlendirmek. Aynı şekilde bu radyo programıyla aynı adı taşıyan “0-18 Vurursan Kırılır” Çocuk Hakları Ulusal İletişim Ağı, www.0-18.org internet adresinde yayına girdi. Bu tamamen bilgilendirme ve bilinçlendirmeye yönelik yapılandırılmış etkinliktir. Sitede hem bilgi aktarılıyor hem de tepkileri alıyoruz. İnsanlar sorular soruyorlar, cevaplıyoruz. Bilgi paylaşımı gerçekleşiyor. Güzel olan toplumun her katmanından katılım oluyor. Medyanın tabii olaylara sadece sansasyonel açıdan değil biraz da eğitmek amacıyla yaklaşması gerektiğini vurgulamalıyız. Herşeye rağmen konuyu gündemde tutmak önemli.

Dokgöz : Evet, medyaya düşen görev gerçekten çok fazla. Ama görevini yaparken gerçekten çok ince bir ayırım, çizgi var, o çizgiye çok dikkat etmesi gerekiyor. Gazetelerin üçüncü sayfaları aslında yaşamın merkezi, gerçek yaşam orada. Fakat o üçüncü sayfaları hazırlarken çok dikkatli olmak gerekiyor. Haberi yaparken zaten mağdur olan çocukları yada erişkinleri tekrar tekrar travmatize etmemek ve toplumu bilgilendirici haberler şeklinde vermek gerekiyor ki koruyuculuk ya da rehabilitasyon açısından da bir işlevi olsun medyanın diye düşünüyorum.

Polat : Çok haklısınız, medyanın katkısı büyük olacaktır. Burada habercilerin eğitimlerinden de bahsedilebilir. Dr. Halis Dokgöz ile çocukta cinsel istismar konusunu konuştuk. Kendisine teşekkür ederim.